<?xml version='1.0' encoding='utf-8'?>
<root><segment>Migração</segment><segment>Laboral</segment><segment>Feminina</segment><segment>Entre</segment><segment>Países</segment><segment>do</segment><segment>Sul</segment><segment>Global:</segment><segment>O</segment><segment>Caso</segment><segment>das</segment><segment>Filipinas</segment><segment>que</segment><segment>Atuam</segment><segment>como</segment><segment>Trabalhadoras</segment><segment>Domésticas</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>*</segment><segment>Universidade</segment><segment>Federal</segment><segment>de</segment><segment>Uberlândia</segment><segment>-</segment><segment>UFU</segment><segment>*Autor</segment><segment>correspondente.</segment><segment>E-mail:</segment><segment>carinarmo@gmail.com</segment><segment>Resumo</segment><segment>Este</segment><segment>artigo</segment><segment>trata</segment><segment>da</segment><segment>migração</segment><segment>laboral</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>da</segment><segment>perspectiva</segment><segment>da</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>e</segment><segment>sexual</segment><segment>do</segment><segment>trabalho.</segment><segment>Demonstra-se</segment><segment>a</segment><segment>persistência</segment><segment>da</segment><segment>vulnerabilidade</segment><segment>feminina</segment><segment>em</segment><segment>ocupações</segment><segment>precarizadas,</segment><segment>como</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico,</segment><segment>e</segment><segment>como</segment><segment>isso</segment><segment>se</segment><segment>intensifica</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes.</segment><segment>A</segment><segment>análise</segment><segment>se</segment><segment>ocupa</segment><segment>da</segment><segment>Migração</segment><segment>Sul-Sul</segment><segment>e</segment><segment>tem</segment><segment>como</segment><segment>objeto</segment><segment>de</segment><segment>estudo</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas</segment><segment>que</segment><segment>vivem</segment><segment>no</segment><segment>município</segment><segment>de</segment><segment>São</segment><segment>Paulo</segment><segment>e</segment><segment>atuam</segment><segment>como</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas.</segment><segment>Partindo</segment><segment>da</segment><segment>bibliografia</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>estudo</segment><segment>empírico</segment><segment>realizado,</segment><segment>foi</segment><segment>possível</segment><segment>evidenciar</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>inserção</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes</segment><segment>nessa</segment><segment>ocupação</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>emerge</segment><segment>no</segment><segment>rastro</segment><segment>de</segment><segment>uma</segment><segment>reação</segment><segment>de</segment><segment>setores</segment><segment>das</segment><segment>altas</segment><segment>classes</segment><segment>médias</segment><segment>às</segment><segment>políticas</segment><segment>de</segment><segment>maior</segment><segment>proteção</segment><segment>direcionada</segment><segment>a</segment><segment>esse</segment><segment>trabalho</segment><segment>pelas</segment><segment>leis</segment><segment>brasileiras,</segment><segment>mais</segment><segment>precisamente</segment><segment>à</segment><segment>denominada</segment><segment>PEC</segment><segment>das</segment><segment>Domésticas,</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>desagradou</segment><segment>os</segment><segment>empregadores,</segment><segment>que</segment><segment>optam</segment><segment>pela</segment><segment>contratação</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadoras,</segment><segment>supostamente</segment><segment>mais</segment><segment>qualificadas,</segment><segment>mas</segment><segment>vulneráveis</segment><segment>pela</segment><segment>condição</segment><segment>de</segment><segment>migração,</segment><segment>razão</segment><segment>pela</segment><segment>qual</segment><segment>tendem</segment><segment>a</segment><segment>ue</segment><segment>aceitar</segment><segment>as</segment><segment>condições</segment><segment>impostas.</segment><segment>No</segment><segment>que</segment><segment>concerne</segment><segment>às</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>filipinas,</segment><segment>observa-se</segment><segment>que</segment><segment>são</segment><segment>contratadas</segment><segment>pela</segment><segment>fluência</segment><segment>na</segment><segment>língua</segment><segment>inglesa</segment><segment>e</segment><segment>pela</segment><segment>disponibilidade</segment><segment>para</segment><segment>realização</segment><segment>de</segment><segment>diversas</segment><segment>tarefas.</segment><segment>Palavras-chaves:</segment><segment>Migração</segment><segment>laboral,</segment><segment>Migração</segment><segment>Sul-Sul,</segment><segment>Migração</segment><segment>feminina,</segment><segment>Trabalhadoras</segment><segment>filipinas,</segment><segment>Trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>Introdução</segment><segment>1.</segment><segment>A</segment><segment>migração</segment><segment>é</segment><segment>um</segment><segment>fenômeno</segment><segment>comum</segment><segment>no</segment><segment>contexto</segment><segment>de</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>do</segment><segment>trabalho,</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>população</segment><segment>de</segment><segment>países</segment><segment>periféricos</segment><segment>se</segment><segment>deslocando</segment><segment>em</segment><segment>busca</segment><segment>de</segment><segment>melhores</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>vida</segment><segment>para</segment><segment>si</segment><segment>e</segment><segment>sua</segment><segment>família</segment><segment>em</segment><segment>países</segment><segment>economicamente</segment><segment>mais</segment><segment>desenvolvidos,</segment><segment>nos</segment><segment>quais</segment><segment>a</segment><segment>dinâmica</segment><segment>capitalista</segment><segment>gera</segment><segment>necessidades</segment><segment>de</segment><segment>incorporação</segment><segment>da</segment><segment>força</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>em</segment><segment>geral</segment><segment>para</segment><segment>realização</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>manual,</segment><segment>menos</segment><segment>valorizado</segment><segment>e</segment><segment>menor</segment><segment>remunerado.</segment><segment>A</segment><segment>inserção</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>no</segment><segment>mercado</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>impulsiona</segment><segment>a</segment><segment>migração,</segment><segment>seja</segment><segment>como</segment><segment>2</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>consequência</segment><segment>da</segment><segment>emancipação1,</segment><segment>pois</segment><segment>mulheres</segment><segment>qualificadas</segment><segment>são</segment><segment>atraídas</segment><segment>ou</segment><segment>recrutadas</segment><segment>em</segment><segment>função</segment><segment>de</segment><segment>sua</segment><segment>profissão</segment><segment>e</segment><segment>titulação,</segment><segment>seja</segment><segment>em</segment><segment>busca</segment><segment>de</segment><segment>emancipação,</segment><segment>ou</segment><segment>ainda</segment><segment>em</segment><segment>fuga</segment><segment>de</segment><segment>situações</segment><segment>de</segment><segment>opressão</segment><segment>e</segment><segment>por</segment><segment>melhores</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>renda</segment><segment>e</segment><segment>vida.</segment><segment>Contudo,</segment><segment>apesar</segment><segment>da</segment><segment>emancipação</segment><segment>explicar</segment><segment>uma</segment><segment>parte</segment><segment>dos</segment><segment>fluxos</segment><segment>migratórios,</segment><segment>o</segment><segment>processo</segment><segment>migratório</segment><segment>da</segment><segment>maioria</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>deriva</segment><segment>de</segment><segment>muitas</segment><segment>camadas</segment><segment>de</segment><segment>opressão</segment><segment>e</segment><segment>exclusão.</segment><segment>Para</segment><segment>além</segment><segment>das</segment><segment>dificuldades</segment><segment>encontradas,</segment><segment>existem</segment><segment>as</segment><segment>opressões</segment><segment>de</segment><segment>gênero,</segment><segment>raça,</segment><segment>classe,</segment><segment>cultura</segment><segment>e</segment><segment>etnia.</segment><segment>De</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>Organização</segment><segment>Internacional</segment><segment>para</segment><segment>Migrações</segment><segment>(OIM),</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>laboral</segment><segment>tem</segment><segment>se</segment><segment>tornado</segment><segment>um</segment><segment>dos</segment><segment>principais</segment><segment>temas</segment><segment>na</segment><segment>agenda</segment><segment>política</segment><segment>de</segment><segment>diversos</segment><segment>países.</segment><segment>Segundo</segment><segment>a</segment><segment>Organização</segment><segment>Internacional</segment><segment>do</segment><segment>Trabalho</segment><segment>(OIT),</segment><segment>a</segment><segment>importância</segment><segment>do</segment><segment>traba-</segment><segment>lho</segment><segment>doméstico</segment><segment>remunerado</segment><segment>e</segment><segment>das</segment><segment>migrações</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>abastecimento</segment><segment>desse</segment><segment>mercado</segment><segment>se</segment><segment>expressa</segment><segment>nos</segment><segment>seguintes</segment><segment>números:</segment><segment>dentre</segment><segment>67</segment><segment>milhões</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>domésticos</segment><segment>em</segment><segment>todo</segment><segment>o</segment><segment>mundo,</segment><segment>11,5</segment><segment>milhões</segment><segment>seriam</segment><segment>migrantes</segment><segment>internacionais</segment><segment>(International</segment><segment>Labour</segment><segment>Organization</segment><segment>2015,</segment><segment>p.</segment><segment>6).</segment><segment>Nos</segment><segment>países</segment><segment>em</segment><segment>desenvolvimento,</segment><segment>em</segment><segment>média</segment><segment>1,3%</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>são</segment><segment>ocupadas</segment><segment>no</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico.</segment><segment>Na</segment><segment>América</segment><segment>Latina</segment><segment>esse</segment><segment>percentual</segment><segment>atinge</segment><segment>7,6%</segment><segment>e</segment><segment>vivencia</segment><segment>uma</segment><segment>trajetória</segment><segment>de</segment><segment>ascensão.</segment><segment>No</segment><segment>Brasil,</segment><segment>17%</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>realizam</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico.</segment><segment>Outro</segment><segment>aspecto</segment><segment>relevante</segment><segment>a</segment><segment>ser</segment><segment>considerado</segment><segment>no</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>brasileiro</segment><segment>é</segment><segment>o</segment><segment>recorte</segment><segment>racial,</segment><segment>pois</segment><segment>de</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>o</segment><segment>levantamento</segment><segment>do</segment><segment>Departamento</segment><segment>Intersindical</segment><segment>de</segment><segment>Estatísticas</segment><segment>e</segment><segment>Estudos</segment><segment>Econômicos</segment><segment>(DIEESE)</segment><segment>em</segment><segment>2022,</segment><segment>67,3%</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>eram</segment><segment>negras</segment><segment>(International</segment><segment>Labour</segment><segment>Organization</segment><segment>2015;</segment><segment>DIEESE</segment><segment>2023).</segment><segment>O</segment><segment>fluxo</segment><segment>migratório</segment><segment>predominante</segment><segment>no</segment><segment>Brasil,</segment><segment>é</segment><segment>do</segment><segment>Sul</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>Norte</segment><segment>global.</segment><segment>Menos</segment><segment>conhecidas</segment><segment>e</segment><segment>estudadas</segment><segment>são</segment><segment>as</segment><segment>migrações</segment><segment>Sul-Sul.</segment><segment>Na</segment><segment>rota</segment><segment>Sul-Sul,</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>atrai</segment><segment>traba-</segment><segment>lhadoras</segment><segment>de</segment><segment>diferentes</segment><segment>nacionalidades,</segment><segment>entre</segment><segment>as</segment><segment>quais</segment><segment>bolivianas,</segment><segment>paraguaias,</segment><segment>peruanas</segment><segment>e</segment><segment>filipinas.</segment><segment>Entre</segment><segment>os</segment><segment>anos</segment><segment>2013</segment><segment>e</segment><segment>2015,</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>recebeu</segment><segment>aproximadamente</segment><segment>300</segment><segment>mulheres</segment><segment>de</segment><segment>nacionalidade</segment><segment>filipina</segment><segment>para</segment><segment>atuar</segment><segment>como</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>em</segment><segment>casas</segment><segment>de</segment><segment>alto</segment><segment>padrão,</segment><segment>principalmente</segment><segment>na</segment><segment>capital</segment><segment>paulista</segment><segment>(Quintella</segment><segment>2017).</segment><segment>No</segment><segment>Brasil,</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>foram</segment><segment>regulamentados</segment><segment>apenas</segment><segment>pela</segment><segment>Constituição</segment><segment>de</segment><segment>1988.</segment><segment>Apesar</segment><segment>disso,</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>eram</segment><segment>ignorados,</segment><segment>mantendo</segment><segment>invisí-</segment><segment>veis</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>desta</segment><segment>categoria.</segment><segment>A</segment><segment>situação</segment><segment>só</segment><segment>foi</segment><segment>alterada</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>chamada</segment><segment>“PEC</segment><segment>das</segment><segment>Domésticas”,</segment><segment>a</segment><segment>Proposta</segment><segment>de</segment><segment>Emenda</segment><segment>Constitucional</segment><segment>n.</segment><segment>66</segment><segment>de</segment><segment>2012</segment><segment>e</segment><segment>sua</segment><segment>aprovação</segment><segment>por</segment><segment>meio</segment><segment>da</segment><segment>EC</segment><segment>n.</segment><segment>72</segment><segment>de</segment><segment>2013</segment><segment>e</segment><segment>da</segment><segment>Lei</segment><segment>Complementar</segment><segment>n.</segment><segment>150</segment><segment>de</segment><segment>2015,</segment><segment>que</segment><segment>ampliaram</segment><segment>e</segment><segment>regulamentaram</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>constitucionais</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>domésticas.</segment><segment>Ressalta-se</segment><segment>que</segment><segment>apesar</segment><segment>dos</segment><segment>avanços</segment><segment>recentes,</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>informal</segment><segment>tem</segment><segment>crescido</segment><segment>nos</segment><segment>últimos</segment><segment>anos.</segment><segment>Um</segment><segment>dos</segment><segment>principais</segment><segment>fatores</segment><segment>que</segment><segment>sustenta</segment><segment>essa</segment><segment>informalidade</segment><segment>apesar</segment><segment>dos</segment><segment>avanços</segment><segment>legislativos,</segment><segment>são</segment><segment>as</segment><segment>prerrogativas</segment><segment>de</segment><segment>inviolabilidade</segment><segment>do</segment><segment>lar,</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>dificulta</segment><segment>a</segment><segment>fiscalização</segment><segment>e</segment><segment>cria</segment><segment>brechas</segment><segment>para</segment><segment>descumprimentos</segment><segment>(DIEESE</segment><segment>2023).</segment><segment>Nesse</segment><segment>contexto</segment><segment>de</segment><segment>extensão</segment><segment>de</segment><segment>direitos</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>brasileiras,</segment><segment>os</segment><segment>empregadores</segment><segment>passaram</segment><segment>a</segment><segment>buscar</segment><segment>por</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>que</segment><segment>aceitassem</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>distintas</segment><segment>das</segment><segment>permitidas</segment><segment>em</segment><segment>lei.</segment><segment>É,</segment><segment>portanto,</segment><segment>no</segment><segment>bojo</segment><segment>deste</segment><segment>processo</segment><segment>de</segment><segment>luta</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>por</segment><segment>seus</segment><segment>direitos</segment><segment>e</segment><segment>reconhecimento</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>aparece</segment><segment>como</segment><segment>um</segment><segment>horizonte</segment><segment>também</segment><segment>de</segment><segment>negação</segment><segment>dos</segment><segment>direitos.</segment><segment>Após</segment><segment>a</segment><segment>promulgação</segment><segment>da</segment><segment>“PEC</segment><segment>1.</segment><segment>A</segment><segment>emancipação,</segment><segment>no</segment><segment>contexto</segment><segment>das</segment><segment>migrações</segment><segment>internacionais</segment><segment>femininas,</segment><segment>pode</segment><segment>ser</segment><segment>compreendida</segment><segment>como</segment><segment>um</segment><segment>processo</segment><segment>de</segment><segment>conquista</segment><segment>de</segment><segment>autonomia</segment><segment>e</segment><segment>independência</segment><segment>por</segment><segment>meio</segment><segment>da</segment><segment>mobilidade.</segment><segment>Para</segment><segment>Kofman</segment><segment>et</segment><segment>al.</segment><segment>(2000),</segment><segment>migrar</segment><segment>pode</segment><segment>representar</segment><segment>empoderamento,</segment><segment>especialmente</segment><segment>entre</segment><segment>mulheres</segment><segment>qualificadas;</segment><segment>entretanto,</segment><segment>como</segment><segment>alerta</segment><segment>Sassen</segment><segment>(2002),</segment><segment>essa</segment><segment>emancipação</segment><segment>pode</segment><segment>coexistir</segment><segment>com</segment><segment>formas</segment><segment>de</segment><segment>exploração.</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>3</segment><segment>das</segment><segment>Domésticas”</segment><segment>houve</segment><segment>um</segment><segment>aumento</segment><segment>considerável</segment><segment>de</segment><segment>solicitações</segment><segment>de</segment><segment>vistos</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>para</segment><segment>domésticas</segment><segment>junto</segment><segment>ao</segment><segment>Conselho</segment><segment>Nacional</segment><segment>de</segment><segment>Imigração</segment><segment>(Ferreira</segment><segment>2022).</segment><segment>Este</segment><segment>artigo</segment><segment>propõe</segment><segment>a</segment><segment>análise</segment><segment>do</segment><segment>fenômeno</segment><segment>da</segment><segment>migração</segment><segment>laboral</segment><segment>feminina,</segment><segment>com</segment><segment>foco</segment><segment>na</segment><segment>migração</segment><segment>entre</segment><segment>países</segment><segment>do</segment><segment>Sul</segment><segment>Global,</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>do</segment><segment>caso</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>imigrantes</segment><segment>filipinas.</segment><segment>Trata-se</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>caso</segment><segment>paradigmático</segment><segment>pois</segment><segment>as</segment><segment>Filipinas</segment><segment>constituem</segment><segment>um</segment><segment>Estado</segment><segment>nacional</segment><segment>que</segment><segment>promove</segment><segment>uma</segment><segment>ativa</segment><segment>política</segment><segment>migratória</segment><segment>e</segment><segment>“exportação</segment><segment>de</segment><segment>força</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>como</segment><segment>forma</segment><segment>de</segment><segment>obtenção</segment><segment>de</segment><segment>renda</segment><segment>e</segment><segment>especialização</segment><segment>no</segment><segment>mercado</segment><segment>global.</segment><segment>Aproximadamente</segment><segment>10%</segment><segment>da</segment><segment>população</segment><segment>filipina</segment><segment>se</segment><segment>encontra</segment><segment>trabalhando</segment><segment>em</segment><segment>outro</segment><segment>país”</segment><segment>(Martins</segment><segment>e</segment><segment>Baeninger</segment><segment>2020,</segment><segment>p.</segment><segment>1).</segment><segment>Ao</segment><segment>mesmo</segment><segment>tempo</segment><segment>é</segment><segment>um</segment><segment>caso</segment><segment>sui</segment><segment>generis</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>realidade</segment><segment>brasileira</segment><segment>com</segment><segment>pouca</segment><segment>tradição</segment><segment>de</segment><segment>contratação</segment><segment>de</segment><segment>força</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>migrante</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>realização</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>remunerado,</segment><segment>menos</segment><segment>ainda</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>país</segment><segment>do</segment><segment>sudeste</segment><segment>asiático.</segment><segment>Nesse</segment><segment>sentido,</segment><segment>optamos</segment><segment>por</segment><segment>observar</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>de</segment><segment>filipinas</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>Brasil,</segment><segment>tendo</segment><segment>em</segment><segment>vista</segment><segment>que</segment><segment>é</segment><segment>uma</segment><segment>migração</segment><segment>majoritariamente</segment><segment>voltada</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>de</segment><segment>cuidados,</segment><segment>que</segment><segment>é</segment><segment>o</segment><segment>enfoque</segment><segment>desta</segment><segment>pesquisa.</segment><segment>O</segment><segment>objetivo,</segment><segment>portanto,</segment><segment>é</segment><segment>analisar</segment><segment>como</segment><segment>um</segment><segment>fluxo</segment><segment>migratório</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>que</segment><segment>pelas</segment><segment>dinâmicas</segment><segment>da</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>e</segment><segment>sexual</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>normalmente</segment><segment>se</segment><segment>direciona</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>Norte,</segment><segment>opta</segment><segment>por</segment><segment>migrar</segment><segment>para</segment><segment>um</segment><segment>país</segment><segment>do</segment><segment>Sul</segment><segment>Global.</segment><segment>Além</segment><segment>disso,</segment><segment>ao</segment><segment>definir</segment><segment>o</segment><segment>objeto</segment><segment>da</segment><segment>pesquisa,</segment><segment>chamou</segment><segment>nossa</segment><segment>atenção</segment><segment>as</segment><segment>diversas</segment><segment>matérias</segment><segment>e</segment><segment>relatos</segment><segment>de</segment><segment>violações</segment><segment>de</segment><segment>direitos</segment><segment>humanos</segment><segment>e</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas</segment><segment>enfrentam</segment><segment>no</segment><segment>Brasil.</segment><segment>Outro</segment><segment>aspecto</segment><segment>considerado</segment><segment>na</segment><segment>decisão</segment><segment>e</segment><segment>que</segment><segment>diferencia</segment><segment>com</segment><segment>as</segment><segment>migrações</segment><segment>regionais</segment><segment>é</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>filipinas</segment><segment>foram</segment><segment>contratadas</segment><segment>através</segment><segment>de</segment><segment>agências,</segment><segment>muitos</segment><segment>contratantes</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>custearam</segment><segment>a</segment><segment>vinda</segment><segment>dessas</segment><segment>mulheres</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>país,</segment><segment>mesmo</segment><segment>com</segment><segment>um</segment><segment>grande</segment><segment>volume</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>autóctones</segment><segment>nesse</segment><segment>mercado,</segment><segment>pois</segment><segment>tinham</segment><segment>como</segment><segment>interesse</segment><segment>além</segment><segment>de</segment><segment>flexibilizar</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>trabalhistas,</segment><segment>contar</segment><segment>com</segment><segment>qualificações</segment><segment>que</segment><segment>consideravam</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>brasileiras</segment><segment>não</segment><segment>possuíam.</segment><segment>A</segment><segment>análise</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>foi</segment><segment>desenvolvida</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>do</segment><segment>pioneiro</segment><segment>estudo</segment><segment>de</segment><segment>autoria</segment><segment>de</segment><segment>Ester</segment><segment>Gouvêa</segment><segment>Martins</segment><segment>Martins</segment><segment>(2019a),</segment><segment>intitulado</segment><segment>“Migração</segment><segment>Internacional</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>mercado</segment><segment>global</segment><segment>de</segment><segment>cuidados:</segment><segment>um</segment><segment>estudo</segment><segment>sobre</segment><segment>filipinas</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo”.</segment><segment>Foram</segment><segment>utilizadas</segment><segment>também</segment><segment>matérias</segment><segment>veiculadas</segment><segment>pela</segment><segment>imprensa</segment><segment>brasileira</segment><segment>e,</segment><segment>sobretudo,</segment><segment>pela</segment><segment>ONG</segment><segment>Repórter</segment><segment>Brasil</segment><segment>sobre</segment><segment>as</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>enfrentadas</segment><segment>pelas</segment><segment>filipinas.</segment><segment>Foram</segment><segment>consultados</segment><segment>dados</segment><segment>primários</segment><segment>divulgados</segment><segment>pelo</segment><segment>Observatório</segment><segment>das</segment><segment>Migrações</segment><segment>Internacionais,</segment><segment>pelo</segment><segment>Instituto</segment><segment>de</segment><segment>Pesquisa</segment><segment>e</segment><segment>Estatística</segment><segment>Aplicada</segment><segment>(IPEA),</segment><segment>pela</segment><segment>Organiza-</segment><segment>ção</segment><segment>Internacional</segment><segment>do</segment><segment>Trabalho</segment><segment>(OIT).</segment><segment>pela</segment><segment>Organização</segment><segment>Internacional</segment><segment>para</segment><segment>Migrações</segment><segment>(OIM),</segment><segment>pela</segment><segment>Comissão</segment><segment>Econômica</segment><segment>para</segment><segment>América</segment><segment>Latina</segment><segment>e</segment><segment>Caribe</segment><segment>(CEPAL),</segment><segment>entre</segment><segment>ou-</segment><segment>tros.</segment><segment>Finalmente,</segment><segment>foi</segment><segment>realizada</segment><segment>uma</segment><segment>pesquisa</segment><segment>de</segment><segment>natureza</segment><segment>exploratória</segment><segment>com</segment><segment>um</segment><segment>grupo</segment><segment>de</segment><segment>domésticas</segment><segment>filipinas,</segment><segment>que</segment><segment>buscou</segment><segment>evidenciar</segment><segment>os</segment><segment>motivos</segment><segment>da</segment><segment>migração</segment><segment>e</segment><segment>as</segment><segment>condições</segment><segment>laborais</segment><segment>e</segment><segment>migratórias</segment><segment>vivenciadas.</segment><segment>Para</segment><segment>tanto,</segment><segment>foi</segment><segment>elaborado</segment><segment>um</segment><segment>questionário</segment><segment>em</segment><segment>inglês</segment><segment>que</segment><segment>foi</segment><segment>disponibilizado</segment><segment>no</segment><segment>Google</segment><segment>Forms</segment><segment>e</segment><segment>respondido</segment><segment>por</segment><segment>cinco</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>2.</segment><segment>2.</segment><segment>Ver</segment><segment>neste</segment><segment>link</segment><segment>de</segment><segment>acesso.</segment><segment>Foram</segment><segment>inicialmente</segment><segment>contatadas</segment><segment>duas</segment><segment>ONGs</segment><segment>localizadas</segment><segment>na</segment><segment>cidade</segment><segment>de</segment><segment>São</segment><segment>Paulo,</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz</segment><segment>e</segment><segment>CAMI,</segment><segment>visando</segment><segment>construir</segment><segment>um</segment><segment>campo</segment><segment>de</segment><segment>pesquisa</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>acesso</segment><segment>às</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>filipinas.</segment><segment>Em</segment><segment>função</segment><segment>de</segment><segment>uma</segment><segment>política</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>de</segment><segment>dados,</segment><segment>estas</segment><segment>duas</segment><segment>ONGs</segment><segment>não</segment><segment>puderam</segment><segment>nos</segment><segment>passar</segment><segment>contatos</segment><segment>de</segment><segment>eventuais</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>para</segment><segment>que,</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>delas,</segment><segment>nos</segment><segment>aproximássemos</segment><segment>deste</segment><segment>grupo.</segment><segment>Por</segment><segment>sua</segment><segment>vez,</segment><segment>o</segment><segment>cenário</segment><segment>de</segment><segment>pandemia</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>foi</segment><segment>estruturada</segment><segment>a</segment><segment>pesquisa</segment><segment>praticamente</segment><segment>impedia</segment><segment>uma</segment><segment>eventual</segment><segment>inserção</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo,</segment><segment>cidade</segment><segment>distante</segment><segment>590</segment><segment>km</segment><segment>de</segment><segment>Uberlândia.</segment><segment>Consultando</segment><segment>os</segment><segment>materiais</segment><segment>da</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz,</segment><segment>em</segment><segment>particular</segment><segment>um</segment><segment>vídeo</segment><segment>que</segment><segment>divulgava</segment><segment>uma</segment><segment>entrevista</segment><segment>com</segment><segment>uma</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>doméstica</segment><segment>filipina,</segment><segment>identifiquei</segment><segment>seu</segment><segment>nome</segment><segment>e</segment><segment>passei</segment><segment>a</segment><segment>4</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>Os</segment><segment>temas</segment><segment>serão</segment><segment>explorados</segment><segment>através</segment><segment>de</segment><segment>quatro</segment><segment>seções</segment><segment>além</segment><segment>desta</segment><segment>introdução,</segment><segment>que</segment><segment>serão</segment><segment>detalhadas</segment><segment>a</segment><segment>seguir.</segment><segment>A</segment><segment>primeira</segment><segment>seção</segment><segment>apresenta</segment><segment>um</segment><segment>panorama</segment><segment>das</segment><segment>migrações</segment><segment>femininas</segment><segment>na</segment><segment>perspectiva</segment><segment>da</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>e</segment><segment>sexual</segment><segment>do</segment><segment>trabalho,</segment><segment>a</segment><segment>recorrente</segment><segment>exploração</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>feminino</segment><segment>por</segment><segment>outras</segment><segment>mulheres</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>“crise</segment><segment>do</segment><segment>cuidado”,</segment><segment>em</segment><segment>um</segment><segment>contexto</segment><segment>de</segment><segment>terceirização</segment><segment>do</segment><segment>cuidado</segment><segment>para</segment><segment>mulheres</segment><segment>pobres</segment><segment>e</segment><segment>em</segment><segment>muitos</segment><segment>casos</segment><segment>migrantes.</segment><segment>A</segment><segment>segunda</segment><segment>seção</segment><segment>apresenta</segment><segment>o</segment><segment>aparato</segment><segment>jurídico</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domés-</segment><segment>ticas</segment><segment>e</segment><segment>da</segment><segment>proteção</segment><segment>de</segment><segment>migrantes,</segment><segment>dentre</segment><segment>eles</segment><segment>a</segment><segment>Convenção</segment><segment>nº</segment><segment>189</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>Recomendação</segment><segment>nº</segment><segment>201</segment><segment>da</segment><segment>OIT,</segment><segment>relativas</segment><segment>à</segment><segment>promoção</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>digno</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas,</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>Lei</segment><segment>Brasileira</segment><segment>de</segment><segment>Migração</segment><segment>13.445/2017,</segment><segment>analisando</segment><segment>a</segment><segment>eficácia</segment><segment>dessas</segment><segment>normativas</segment><segment>na</segment><segment>proteção</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>migrantes.</segment><segment>A</segment><segment>terceira</segment><segment>seção</segment><segment>se</segment><segment>aprofunda</segment><segment>no</segment><segment>cenário</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>no</segment><segment>Brasil,</segment><segment>apre-</segment><segment>sentando</segment><segment>o</segment><segment>perfil</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>legislação</segment><segment>interna</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>a</segment><segment>esta</segment><segment>modalidade</segment><segment>de</segment><segment>trabalho,</segment><segment>sendo</segment><segment>elas,</segment><segment>a</segment><segment>Emenda</segment><segment>Constitucional</segment><segment>n.</segment><segment>72</segment><segment>de</segment><segment>2013,</segment><segment>conhecida</segment><segment>como</segment><segment>PEC</segment><segment>das</segment><segment>Domésticas</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>Lei</segment><segment>Complementar</segment><segment>n.</segment><segment>150</segment><segment>de</segment><segment>2015.</segment><segment>Por</segment><segment>fim,</segment><segment>na</segment><segment>quarta</segment><segment>e</segment><segment>última</segment><segment>seção,</segment><segment>apresenta-se</segment><segment>o</segment><segment>estudo</segment><segment>de</segment><segment>caso</segment><segment>sobre</segment><segment>as</segment><segment>migrantes</segment><segment>filipinas</segment><segment>que</segment><segment>vivem</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>e</segment><segment>realizam</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico,</segment><segment>buscando</segment><segment>compreender</segment><segment>os</segment><segment>motivos</segment><segment>da</segment><segment>migração</segment><segment>e</segment><segment>da</segment><segment>escolha</segment><segment>do</segment><segment>destino,</segment><segment>além</segment><segment>de</segment><segment>entender</segment><segment>as</segment><segment>motivações</segment><segment>dos</segment><segment>empregadores</segment><segment>brasileiros</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>contratação</segment><segment>desta</segment><segment>força</segment><segment>de</segment><segment>trabalho.</segment><segment>Demonstra-se</segment><segment>os</segment><segment>resultados</segment><segment>da</segment><segment>pesquisa</segment><segment>empírica</segment><segment>realizada,</segment><segment>analisados</segment><segment>em</segment><segment>consonância</segment><segment>com</segment><segment>outras</segment><segment>pesquisas</segment><segment>realizadas</segment><segment>sobre</segment><segment>o</segment><segment>tema.</segment><segment>2.</segment><segment>TRABALHADORAS</segment><segment>DOMÉSTICAS</segment><segment>MIGRANTES</segment><segment>Ao</segment><segment>abordar</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes,</segment><segment>um</segment><segment>conceito</segment><segment>fundamental</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>compreensão</segment><segment>das</segment><segment>dinâmicas</segment><segment>apresentadas</segment><segment>é</segment><segment>o</segment><segment>de</segment><segment>divisão</segment><segment>sexual</segment><segment>e</segment><segment>internacional</segment><segment>do</segment><segment>trabalho.</segment><segment>A</segment><segment>divisão</segment><segment>sexual</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>forma</segment><segment>de</segment><segment>divisão</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>social</segment><segment>decorrente</segment><segment>das</segment><segment>relações</segment><segment>sociais</segment><segment>entre</segment><segment>os</segment><segment>sexos;</segment><segment>mais</segment><segment>do</segment><segment>que</segment><segment>isso,</segment><segment>é</segment><segment>um</segment><segment>fator</segment><segment>prioritário</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>sobrevivência</segment><segment>da</segment><segment>relação</segment><segment>social</segment><segment>entre</segment><segment>os</segment><segment>sexos</segment><segment>[...].</segment><segment>Tem</segment><segment>como</segment><segment>característica</segment><segment>a</segment><segment>designação</segment><segment>prioritária</segment><segment>dos</segment><segment>homens</segment><segment>à</segment><segment>esfera</segment><segment>produtiva</segment><segment>e</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>à</segment><segment>esfera</segment><segment>reprodutiva,</segment><segment>e,</segment><segment>simultaneamente,</segment><segment>a</segment><segment>apropriação</segment><segment>pelos</segment><segment>homens</segment><segment>das</segment><segment>funções</segment><segment>com</segment><segment>maior</segment><segment>valor</segment><segment>social</segment><segment>adicionado</segment><segment>(políticos,</segment><segment>religiosos,</segment><segment>militares,</segment><segment>etc)</segment><segment>(Hirata</segment><segment>e</segment><segment>Kergoat</segment><segment>2007,</segment><segment>p.</segment><segment>599).</segment><segment>Tendo</segment><segment>em</segment><segment>vista</segment><segment>a</segment><segment>globalização</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>do</segment><segment>trabalho,</segment><segment>o</segment><segment>cenário</segment><segment>mundial</segment><segment>também</segment><segment>se</segment><segment>torna</segment><segment>arena</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico,</segment><segment>performando</segment><segment>a</segment><segment>“economia</segment><segment>global</segment><segment>do</segment><segment>cuidado”.</segment><segment>Na</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>há</segment><segment>divisão</segment><segment>do</segment><segment>processo</segment><segment>produtivo</segment><segment>através</segment><segment>do</segment><segment>globo</segment><segment>para</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>produção</segment><segment>tenha</segment><segment>o</segment><segment>menor</segment><segment>custo</segment><segment>possível.</segment><segment>No</segment><segment>caso</segment><segment>das</segment><segment>mulheres,</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>acontece</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>transferência</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>reprodutivo</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>cuidados</segment><segment>daquelas</segment><segment>que</segment><segment>migram</segment><segment>de</segment><segment>países</segment><segment>periféricos,</segment><segment>para</segment><segment>os</segment><segment>que</segment><segment>possuem</segment><segment>melhores</segment><segment>condições</segment><segment>econômicas</segment><segment>(Hirata</segment><segment>2015).</segment><segment>Para</segment><segment>Rhacel</segment><segment>Salazar</segment><segment>Parreñas</segment><segment>(2015),</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>reprodutivo</segment><segment>sustenta</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>produtivo.</segment><segment>Uma</segment><segment>característica</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>feminino</segment><segment>nessa</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>reprodutivo</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>precarização,</segment><segment>que</segment><segment>de</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>Helena</segment><segment>Sumiko</segment><segment>Hirata</segment><segment>(2009)</segment><segment>pode</segment><segment>procurá-la</segment><segment>nas</segment><segment>redes</segment><segment>sociais.</segment><segment>Identifiquei</segment><segment>Joanita</segment><segment>(nome</segment><segment>fictício)</segment><segment>no</segment><segment>Instagram</segment><segment>e</segment><segment>passei</segment><segment>a</segment><segment>me</segment><segment>corresponder</segment><segment>com</segment><segment>ela.</segment><segment>Joanita</segment><segment>então</segment><segment>divulgou</segment><segment>a</segment><segment>realização</segment><segment>da</segment><segment>minha</segment><segment>pesquisa</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>link</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>formulário</segment><segment>para</segment><segment>um</segment><segment>grupo</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas.</segment><segment>O</segment><segment>formulário</segment><segment>ficou</segment><segment>disponível</segment><segment>entre</segment><segment>os</segment><segment>dias</segment><segment>17</segment><segment>de</segment><segment>fevereiro</segment><segment>e</segment><segment>10</segment><segment>de</segment><segment>março</segment><segment>de</segment><segment>2022.</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>5</segment><segment>ser</segment><segment>percebida</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>de</segment><segment>três</segment><segment>indicadores:</segment><segment>1)</segment><segment>ausência</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>social</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>direitos</segment><segment>sociais,</segment><segment>inclusive</segment><segment>direitos</segment><segment>sindicais;</segment><segment>2)</segment><segment>horas</segment><segment>reduzidas</segment><segment>de</segment><segment>trabalho,</segment><segment>que</segment><segment>leva</segment><segment>a</segment><segment>baixas</segment><segment>remunerações;</segment><segment>3)</segment><segment>baixo</segment><segment>nível</segment><segment>de</segment><segment>qualificação.</segment><segment>Para</segment><segment>a</segment><segment>autora,</segment><segment>as</segment><segment>migrações</segment><segment>internacionais</segment><segment>femininas</segment><segment>fortalecem</segment><segment>a</segment><segment>precarização</segment><segment>do</segment><segment>trabalho,</segment><segment>pois</segment><segment>essas</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>raramente</segment><segment>são</segment><segment>contempladas</segment><segment>com</segment><segment>contratos</segment><segment>que</segment><segment>garantem</segment><segment>todos</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>sociais.</segment><segment>2.1</segment><segment>Feminização</segment><segment>das</segment><segment>Migrações</segment><segment>Nos</segment><segment>anos</segment><segment>1970,</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes</segment><segment>se</segment><segment>tornam</segment><segment>objeto</segment><segment>de</segment><segment>estudo,</segment><segment>sendo</segment><segment>analisadas</segment><segment>da</segment><segment>perspectiva</segment><segment>da</segment><segment>“feminização</segment><segment>das</segment><segment>migrações”3,</segment><segment>fenômeno</segment><segment>que</segment><segment>é</segment><segment>caracterizado</segment><segment>por</segment><segment>um</segment><segment>aumento</segment><segment>quantitativo,</segment><segment>maior</segment><segment>visibilidade</segment><segment>e</segment><segment>mudança</segment><segment>no</segment><segment>perfil</segment><segment>migratório.</segment><segment>Ou</segment><segment>seja,</segment><segment>houve</segment><segment>um</segment><segment>aumento</segment><segment>expressivo</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>que</segment><segment>migram</segment><segment>e</segment><segment>uma</segment><segment>mudança</segment><segment>qua-</segment><segment>litativa,</segment><segment>pois</segment><segment>elas</segment><segment>se</segment><segment>tornaram</segment><segment>figuras</segment><segment>centrais</segment><segment>no</segment><segment>processo</segment><segment>migratório</segment><segment>e</segment><segment>não</segment><segment>apenas</segment><segment>acompanhantes</segment><segment>(Martins</segment><segment>e</segment><segment>Vedovato</segment><segment>2017).</segment><segment>Gabriela</segment><segment>Pombo</segment><segment>observa</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>feminização</segment><segment>das</segment><segment>migrações</segment><segment>expressa</segment><segment>mudanças</segment><segment>estruturais</segment><segment>vivenciadas</segment><segment>pela</segment><segment>sociedade,</segment><segment>como</segment><segment>uma</segment><segment>maior</segment><segment>demanda</segment><segment>por</segment><segment>uma</segment><segment>força</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>flexível</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>baixo</segment><segment>custo</segment><segment>nos</segment><segment>setores</segment><segment>de</segment><segment>serviços</segment><segment>e</segment><segment>cuidados.</segment><segment>As</segment><segment>desigualdades</segment><segment>existentes</segment><segment>entre</segment><segment>países</segment><segment>desenvolvidos</segment><segment>e</segment><segment>em</segment><segment>desenvolvimento,</segment><segment>bem</segment><segment>como</segment><segment>as</segment><segment>políticas</segment><segment>neoliberais,</segment><segment>impactaram</segment><segment>a</segment><segment>vida</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>no</segment><segment>Sul</segment><segment>Global,</segment><segment>criando</segment><segment>um</segment><segment>processo</segment><segment>denominado</segment><segment>“feminização</segment><segment>da</segment><segment>pobreza”4.</segment><segment>A</segment><segment>migração</segment><segment>surge</segment><segment>então</segment><segment>para</segment><segment>muitas</segment><segment>mulheres</segment><segment>como</segment><segment>possibilidade</segment><segment>de</segment><segment>fuga</segment><segment>dessa</segment><segment>situação</segment><segment>de</segment><segment>pobreza</segment><segment>extrema</segment><segment>(Pombo</segment><segment>2015).</segment><segment>A</segment><segment>migração</segment><segment>laboral</segment><segment>feminina</segment><segment>é</segment><segment>um</segment><segment>processo</segment><segment>fomentado</segment><segment>e</segment><segment>financiado</segment><segment>pelo</segment><segment>Estado,</segment><segment>tanto</segment><segment>pelo</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>origem</segment><segment>quanto</segment><segment>pelo</segment><segment>receptor.</segment><segment>Para</segment><segment>o</segment><segment>primeiro,</segment><segment>é</segment><segment>um</segment><segment>projeto</segment><segment>vantajoso</segment><segment>pelas</segment><segment>remessas</segment><segment>enviadas</segment><segment>em</segment><segment>moeda</segment><segment>estrangeira</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>família</segment><segment>que</segment><segment>permanece</segment><segment>no</segment><segment>local.</segment><segment>No</segment><segment>caso</segment><segment>das</segment><segment>Filipinas,</segment><segment>existe</segment><segment>uma</segment><segment>grande</segment><segment>parcela</segment><segment>da</segment><segment>população</segment><segment>vivendo</segment><segment>em</segment><segment>outro</segment><segment>país.</segment><segment>Em</segment><segment>2020,</segment><segment>foram</segment><segment>o</segment><segment>quarto</segment><segment>maior</segment><segment>receptor</segment><segment>de</segment><segment>remessas,</segment><segment>depois</segment><segment>de</segment><segment>Índia,</segment><segment>China</segment><segment>e</segment><segment>México</segment><segment>(OIM</segment><segment>2023).</segment><segment>O</segment><segment>governo</segment><segment>filipino,</segment><segment>que</segment><segment>vive</segment><segment>em</segment><segment>uma</segment><segment>situação</segment><segment>de</segment><segment>dívida</segment><segment>externa</segment><segment>e</segment><segment>déficits</segment><segment>comerciais,</segment><segment>adotou</segment><segment>uma</segment><segment>política</segment><segment>de</segment><segment>exportação</segment><segment>de</segment><segment>mão</segment><segment>de</segment><segment>obra,</segment><segment>incentivando</segment><segment>os</segment><segment>filipinos</segment><segment>a</segment><segment>migrar</segment><segment>e</segment><segment>estabelecendo</segment><segment>o</segment><segment>envio</segment><segment>obrigatório</segment><segment>de</segment><segment>remessas</segment><segment>(Guevarra</segment><segment>2009).</segment><segment>Já</segment><segment>os</segment><segment>países</segment><segment>receptores,</segment><segment>normalmente</segment><segment>desenvolvidos,</segment><segment>são</segment><segment>beneficiados</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>mão-</segment><segment>de-obra</segment><segment>informal</segment><segment>ofertada,</segment><segment>tendo</segment><segment>em</segment><segment>vista</segment><segment>que</segment><segment>o</segment><segment>cuidado</segment><segment>do</segment><segment>lar,</segment><segment>de</segment><segment>crianças</segment><segment>e</segment><segment>idosos</segment><segment>se</segment><segment>torna</segment><segment>uma</segment><segment>responsabilidade</segment><segment>privada</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>intensificação</segment><segment>do</segment><segment>neoliberalismo,</segment><segment>e,</segment><segment>para</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>população</segment><segment>nativa</segment><segment>esteja</segment><segment>inserida</segment><segment>como</segment><segment>mão-de-obra</segment><segment>produtiva</segment><segment>na</segment><segment>economia,</segment><segment>é</segment><segment>necessário</segment><segment>que</segment><segment>alguém</segment><segment>se</segment><segment>responsabilize</segment><segment>pelo</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>e</segment><segment>pelo</segment><segment>cuidado</segment><segment>em</segment><segment>seus</segment><segment>lares</segment><segment>(Lisboa</segment><segment>2007).</segment><segment>Nesse</segment><segment>cenário,</segment><segment>temos</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>lado</segment><segment>países</segment><segment>que</segment><segment>incentivam</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>por</segment><segment>necessitar</segment><segment>das</segment><segment>remessas</segment><segment>de</segment><segment>dinheiro</segment><segment>enviadas</segment><segment>pelos</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>que</segment><segment>vivem</segment><segment>no</segment><segment>exterior,</segment><segment>e</segment><segment>do</segment><segment>outro,</segment><segment>3.</segment><segment>A</segment><segment>expressão</segment><segment>feminização</segment><segment>das</segment><segment>migrações</segment><segment>refere-se</segment><segment>ao</segment><segment>aumento</segment><segment>da</segment><segment>participação</segment><segment>feminina</segment><segment>nos</segment><segment>fluxos</segment><segment>migratórios</segment><segment>internacionais,</segment><segment>tanto</segment><segment>em</segment><segment>termos</segment><segment>quantitativos</segment><segment>quanto</segment><segment>qualitativos,</segment><segment>destacando-se</segment><segment>a</segment><segment>autonomia</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>em</segment><segment>suas</segment><segment>decisões</segment><segment>de</segment><segment>migrar</segment><segment>e</segment><segment>sua</segment><segment>inserção</segment><segment>em</segment><segment>setores</segment><segment>como</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>cuidado,</segment><segment>frequentemente</segment><segment>marcados</segment><segment>pela</segment><segment>informalidade</segment><segment>e</segment><segment>precarização</segment><segment>(Kofman</segment><segment>et</segment><segment>al.</segment><segment>2000).</segment><segment>4.</segment><segment>O</segment><segment>termo</segment><segment>feminização</segment><segment>da</segment><segment>pobreza</segment><segment>refere-se</segment><segment>ao</segment><segment>fenômeno</segment><segment>pelo</segment><segment>qual</segment><segment>as</segment><segment>mulheres,</segment><segment>especialmente</segment><segment>aquelas</segment><segment>em</segment><segment>contextos</segment><segment>de</segment><segment>maior</segment><segment>vulnerabilidade,</segment><segment>representam</segment><segment>uma</segment><segment>parcela</segment><segment>crescente</segment><segment>da</segment><segment>população</segment><segment>pobre.</segment><segment>Esse</segment><segment>processo</segment><segment>está</segment><segment>relacionado</segment><segment>à</segment><segment>persistência</segment><segment>das</segment><segment>desigualdades</segment><segment>de</segment><segment>gênero,</segment><segment>ao</segment><segment>acesso</segment><segment>limitado</segment><segment>a</segment><segment>empregos</segment><segment>formais</segment><segment>e</segment><segment>bem</segment><segment>remunerados,</segment><segment>à</segment><segment>sobrecarga</segment><segment>com</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>de</segment><segment>cuidado</segment><segment>não</segment><segment>remunerado</segment><segment>e</segment><segment>à</segment><segment>insuficiência</segment><segment>de</segment><segment>políticas</segment><segment>públicas</segment><segment>que</segment><segment>contemplem</segment><segment>essas</segment><segment>desigualdades</segment><segment>(Pearce</segment><segment>1978).</segment><segment>6</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>países</segment><segment>que</segment><segment>demandam</segment><segment>a</segment><segment>terceirização</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>reprodutivo,</segment><segment>tendo</segment><segment>em</segment><segment>vista</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>se</segment><segment>inserem</segment><segment>no</segment><segment>mercado</segment><segment>de</segment><segment>trabalho,</segment><segment>e</segment><segment>os</segment><segment>países,</segment><segment>com</segment><segment>políticas</segment><segment>neoliberais,</segment><segment>não</segment><segment>ofertam</segment><segment>estruturas</segment><segment>voltadas</segment><segment>ao</segment><segment>cuidado</segment><segment>de</segment><segment>crianças,</segment><segment>idosos</segment><segment>e</segment><segment>pessoas</segment><segment>com</segment><segment>deficiência.</segment><segment>O</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>corresponde</segment><segment>a</segment><segment>15%</segment><segment>dos</segment><segment>cargos</segment><segment>ocupados</segment><segment>por</segment><segment>mulheres</segment><segment>na</segment><segment>América</segment><segment>Latina,</segment><segment>sendo</segment><segment>a</segment><segment>fonte</segment><segment>mais</segment><segment>importante</segment><segment>de</segment><segment>emprego</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>na</segment><segment>região.</segment><segment>Entretanto,</segment><segment>80%</segment><segment>dessas</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>são</segment><segment>informais,</segment><segment>sem</segment><segment>registro,</segment><segment>segurança</segment><segment>social,</segment><segment>descanso</segment><segment>semanal,</segment><segment>horas</segment><segment>extras</segment><segment>e</segment><segment>outras</segment><segment>garantias</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>registrado.</segment><segment>Esse</segment><segment>número</segment><segment>escancara</segment><segment>que</segment><segment>essa</segment><segment>é</segment><segment>uma</segment><segment>modalidade</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>sujeita</segment><segment>a</segment><segment>diversas</segment><segment>violações</segment><segment>de</segment><segment>direitos</segment><segment>e</segment><segment>possíveis</segment><segment>situações</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>análogo</segment><segment>à</segment><segment>escravidão</segment><segment>(CHDIC</segment><segment>2019).</segment><segment>2.2</segment><segment>A</segment><segment>Economia</segment><segment>Global</segment><segment>do</segment><segment>Cuidado</segment><segment>As</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes</segment><segment>enfrentam</segment><segment>uma</segment><segment>tríplice</segment><segment>discriminação</segment><segment>(classe,</segment><segment>gênero</segment><segment>e</segment><segment>etnia)</segment><segment>na</segment><segment>sociedade</segment><segment>receptora,</segment><segment>possuindo</segment><segment>acesso</segment><segment>desigual</segment><segment>a</segment><segment>recursos</segment><segment>e</segment><segment>oportunidades.</segment><segment>Essa</segment><segment>discriminação</segment><segment>implica</segment><segment>em</segment><segment>uma</segment><segment>situação</segment><segment>de</segment><segment>vulnerabilidade</segment><segment>social,</segment><segment>que</segment><segment>Sonia</segment><segment>Parella</segment><segment>Rubio</segment><segment>define</segment><segment>como</segment><segment>“a</segment><segment>desigualdade</segment><segment>ou</segment><segment>distância</segment><segment>entre</segment><segment>os</segment><segment>padrões</segment><segment>de</segment><segment>vida</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>grupo</segment><segment>em</segment><segment>relação</segment><segment>aos</segment><segment>outros”</segment><segment>(Rubio</segment><segment>2005,</segment><segment>p.</segment><segment>97,</segment><segment>tradução</segment><segment>nossa).</segment><segment>Combinam-se</segment><segment>e</segment><segment>se</segment><segment>reforçam</segment><segment>camadas</segment><segment>de</segment><segment>exploração</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>apropriação</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>que</segment><segment>variam</segment><segment>segundo</segment><segment>os</segment><segment>contextos</segment><segment>de</segment><segment>vulnerabilidade</segment><segment>social.</segment><segment>Joaze</segment><segment>Bernardino</segment><segment>Costa</segment><segment>(2012)</segment><segment>expõe</segment><segment>as</segment><segment>relações</segment><segment>entre</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>e</segment><segment>afeto,</segment><segment>“o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>–</segment><segment>desempenhado</segment><segment>pela</segment><segment>dona</segment><segment>de</segment><segment>casa,</segment><segment>por</segment><segment>outro</segment><segment>membro</segment><segment>da</segment><segment>família</segment><segment>ou</segment><segment>pela</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>doméstica</segment><segment>–</segment><segment>é</segment><segment>uma</segment><segment>espécie</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>afetivo,</segment><segment>estando</segment><segment>envolvido</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>produção</segment><segment>de</segment><segment>bem-estar,</segment><segment>com</segment><segment>o</segment><segment>prazer</segment><segment>de</segment><segment>viver,</segment><segment>conforto</segment><segment>e</segment><segment>amabilidade</segment><segment>(p.</segment><segment>450)”.</segment><segment>A</segment><segment>transmissão</segment><segment>deste</segment><segment>afeto</segment><segment>é</segment><segment>marcado</segment><segment>por</segment><segment>relação</segment><segment>de</segment><segment>dependência</segment><segment>e</segment><segment>exploração</segment><segment>no</segment><segment>encontro</segment><segment>de</segment><segment>duas</segment><segment>mulheres,</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>lado,</segment><segment>a</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>doméstica</segment><segment>cujo</segment><segment>trabalho</segment><segment>é</segment><segment>associado</segment><segment>a</segment><segment>estratégias</segment><segment>de</segment><segment>sobrevivência,</segment><segment>mobilidade</segment><segment>social</segment><segment>e</segment><segment>autonomia,</segment><segment>e</segment><segment>do</segment><segment>outro,</segment><segment>a</segment><segment>empregadora,</segment><segment>que</segment><segment>dispõe</segment><segment>de</segment><segment>mais</segment><segment>tempo</segment><segment>para</segment><segment>realizar</segment><segment>suas</segment><segment>atividades</segment><segment>ao</segment><segment>delegar</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>não</segment><segment>prazeroso</segment><segment>a</segment><segment>outra</segment><segment>mulher.</segment><segment>Na</segment><segment>maioria</segment><segment>dos</segment><segment>casos,</segment><segment>principalmente</segment><segment>nos</segment><segment>países</segment><segment>do</segment><segment>Sul,</segment><segment>a</segment><segment>contratação</segment><segment>de</segment><segment>trabalha-</segment><segment>doras</segment><segment>migrantes</segment><segment>não</segment><segment>ocorre</segment><segment>em</segment><segment>função</segment><segment>da</segment><segment>inexistência</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>autóctones</segment><segment>dispostas</segment><segment>a</segment><segment>realizar</segment><segment>o</segment><segment>trabalho,</segment><segment>mesmo</segment><segment>por</segment><segment>baixos</segment><segment>salários,</segment><segment>pois</segment><segment>a</segment><segment>precarização</segment><segment>e</segment><segment>baixa</segment><segment>formalização</segment><segment>é</segment><segment>prática</segment><segment>comum</segment><segment>entre</segment><segment>os</segment><segment>países.</segment><segment>O</segment><segment>que</segment><segment>diferencia</segment><segment>e</segment><segment>faz</segment><segment>com</segment><segment>que</segment><segment>muitos</segment><segment>empregadores</segment><segment>“prefiram”</segment><segment>contratar</segment><segment>migrantes</segment><segment>é</segment><segment>o</segment><segment>nível</segment><segment>de</segment><segment>vulnerabilidade</segment><segment>que</segment><segment>estas</segment><segment>vivenciam,</segment><segment>como</segment><segment>a</segment><segment>falta</segment><segment>de</segment><segment>moradia,</segment><segment>dificuldade</segment><segment>enfrentada</segment><segment>por</segment><segment>muitas</segment><segment>ao</segment><segment>chegar</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>destino.</segment><segment>Diante</segment><segment>disso,</segment><segment>muitas</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>moram</segment><segment>no</segment><segment>local</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>trabalham,</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>normalmente</segment><segment>significa</segment><segment>exploração</segment><segment>e</segment><segment>trabalhar</segment><segment>mais</segment><segment>que</segment><segment>o</segment><segment>permitido</segment><segment>por</segment><segment>lei.</segment><segment>Neste</segment><segment>sentido</segment><segment>é</segment><segment>que</segment><segment>se</segment><segment>deve</segment><segment>compreender</segment><segment>a</segment><segment>funcionalidade</segment><segment>econômica</segment><segment>e</segment><segment>política</segment><segment>do</segment><segment>aumento</segment><segment>da</segment><segment>migração</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>no</segment><segment>contexto</segment><segment>da</segment><segment>globalização,</segment><segment>do</segment><segment>neoliberalismo</segment><segment>e</segment><segment>da</segment><segment>divisão</segment><segment>sexual</segment><segment>e</segment><segment>internacional</segment><segment>do</segment><segment>trabalho.</segment><segment>Neste</segment><segment>contexto,</segment><segment>caracteriza-se</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>se</segment><segment>tem</segment><segment>denominado</segment><segment>por</segment><segment>“crise</segment><segment>do</segment><segment>cuidado”.</segment><segment>As</segment><segment>atividades</segment><segment>rela-</segment><segment>cionadas</segment><segment>ao</segment><segment>cuidado</segment><segment>são</segment><segment>aquelas</segment><segment>direcionadas</segment><segment>à</segment><segment>atenção</segment><segment>às</segment><segment>pessoas</segment><segment>dependentes</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>manutenção</segment><segment>da</segment><segment>vida.</segment><segment>A</segment><segment>“crise</segment><segment>do</segment><segment>cuidado”,</segment><segment>vivenciada</segment><segment>principalmente</segment><segment>nos</segment><segment>países</segment><segment>do</segment><segment>Norte,</segment><segment>é</segment><segment>reflexo</segment><segment>das</segment><segment>políticas</segment><segment>neoliberais</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>redução</segment><segment>gradual</segment><segment>de</segment><segment>serviços</segment><segment>de</segment><segment>cuidados</segment><segment>pelo</segment><segment>Estado.</segment><segment>Desdobra-se</segment><segment>disso,</segment><segment>uma</segment><segment>redução</segment><segment>da</segment><segment>oferta</segment><segment>de</segment><segment>cuidados</segment><segment>ao</segment><segment>mesmo</segment><segment>tempo</segment><segment>que</segment><segment>há</segment><segment>uma</segment><segment>expansão</segment><segment>na</segment><segment>população</segment><segment>que</segment><segment>demanda</segment><segment>cuidado,</segment><segment>nos</segment><segment>países</segment><segment>do</segment><segment>Norte</segment><segment>essa</segment><segment>demanda</segment><segment>por</segment><segment>cuidado</segment><segment>é</segment><segment>suprida</segment><segment>por</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes</segment><segment>(Vieira</segment><segment>2020).</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>7</segment><segment>3.</segment><segment>APARATO</segment><segment>JURÍDICO</segment><segment>DE</segment><segment>PROTEÇÃO:</segment><segment>LEGISLAÇÃO</segment><segment>NACIONAL</segment><segment>E</segment><segment>INTERNACIONAL</segment><segment>Os</segment><segment>organismos</segment><segment>internacionais</segment><segment>disponibilizam</segment><segment>diversos</segment><segment>mecanismos</segment><segment>sobre</segment><segment>a</segment><segment>proteção</segment><segment>trabalhista.</segment><segment>As</segment><segment>recomendações</segment><segment>e</segment><segment>convenções</segment><segment>da</segment><segment>OIT</segment><segment>abordam</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>trabalhistas,</segment><segment>direitos</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>migrantes</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>forma</segment><segment>mais</segment><segment>específica</segment><segment>o</segment><segment>direito</segment><segment>das</segment><segment>trabalha-</segment><segment>doras</segment><segment>domésticas,</segment><segment>inclusive</segment><segment>migrantes.</segment><segment>Esses</segment><segment>direitos</segment><segment>são</segment><segment>abarcados</segment><segment>na</segment><segment>Convenção</segment><segment>nº</segment><segment>189</segment><segment>e</segment><segment>Recomendação</segment><segment>nº</segment><segment>201,</segment><segment>de</segment><segment>2011,</segment><segment>relativas</segment><segment>ao</segment><segment>trabalho</segment><segment>digno</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>(CHDIC</segment><segment>2019).</segment><segment>A</segment><segment>Convenção</segment><segment>foi</segment><segment>ratificada</segment><segment>por</segment><segment>30</segment><segment>países,</segment><segment>sendo</segment><segment>17</segment><segment>deles</segment><segment>da</segment><segment>América</segment><segment>Latina</segment><segment>e</segment><segment>Caribe,</segment><segment>dentre</segment><segment>estes,</segment><segment>o</segment><segment>Brasil,</segment><segment>que</segment><segment>ratificou</segment><segment>em</segment><segment>2018</segment><segment>(Valenzuela,</segment><segment>Scuro</segment><segment>e</segment><segment>Trigo</segment><segment>2020).</segment><segment>A</segment><segment>referida</segment><segment>Convenção</segment><segment>detalha</segment><segment>direitos</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas,</segment><segment>entre</segment><segment>os</segment><segment>quais</segment><segment>regras</segment><segment>protetivas</segment><segment>aos</segment><segment>migrantes.</segment><segment>No</segment><segment>artigo</segment><segment>8º.</segment><segment>define-se</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>que</segment><segment>forem</segment><segment>contratadas</segment><segment>para</segment><segment>prestar</segment><segment>serviços</segment><segment>em</segment><segment>outro</segment><segment>país</segment><segment>devem</segment><segment>receber</segment><segment>uma</segment><segment>proposta</segment><segment>por</segment><segment>escrito</segment><segment>ou</segment><segment>um</segment><segment>contrato</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>antes</segment><segment>da</segment><segment>sua</segment><segment>chegada</segment><segment>no</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>destino.</segment><segment>Anuncia</segment><segment>ainda</segment><segment>que</segment><segment>os</segment><segment>países</segment><segment>signatários</segment><segment>devem</segment><segment>cooperar</segment><segment>entre</segment><segment>si</segment><segment>para</segment><segment>assegurar</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>disposições</segment><segment>da</segment><segment>Convenção</segment><segment>sejam</segment><segment>garantidas</segment><segment>às</segment><segment>domésticas</segment><segment>migrantes</segment><segment>(OIT</segment><segment>2011).</segment><segment>A</segment><segment>Comissão</segment><segment>Econômica</segment><segment>para</segment><segment>América</segment><segment>Latina</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>Caribe</segment><segment>(CEPAL)</segment><segment>realizou</segment><segment>uma</segment><segment>investigação</segment><segment>sobre</segment><segment>o</segment><segment>cumprimento</segment><segment>dos</segment><segment>artigos</segment><segment>nas</segment><segment>legislações</segment><segment>nacionais.</segment><segment>No</segment><segment>caso</segment><segment>brasileiro</segment><segment>verificou-se</segment><segment>que</segment><segment>é</segment><segment>exigida</segment><segment>a</segment><segment>carteira</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>na</segment><segment>contratação</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes,</segment><segment>atendendo</segment><segment>ao</segment><segment>artigo</segment><segment>7</segment><segment>da</segment><segment>Convenção,</segment><segment>que</segment><segment>visa</segment><segment>à</segment><segment>existência</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>vínculo</segment><segment>formal</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>jornada</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>é</segment><segment>de</segment><segment>8</segment><segment>horas</segment><segment>diárias,</segment><segment>a</segment><segment>mesma</segment><segment>aplicada</segment><segment>aos</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>em</segment><segment>geral.</segment><segment>Ficou</segment><segment>estabelecido</segment><segment>um</segment><segment>período</segment><segment>de</segment><segment>descanso</segment><segment>remunerado</segment><segment>diário,</segment><segment>semanal,</segment><segment>em</segment><segment>feriados</segment><segment>e</segment><segment>férias</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>direito</segment><segment>ao</segment><segment>pagamento</segment><segment>por</segment><segment>horas</segment><segment>extras.</segment><segment>Ade-</segment><segment>mais,</segment><segment>estabelecia-se</segment><segment>a</segment><segment>filiação</segment><segment>obrigatória</segment><segment>à</segment><segment>seguridade</segment><segment>social</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>salário</segment><segment>mínimo</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>equiparado</segment><segment>ao</segment><segment>salário</segment><segment>mínimo</segment><segment>nacional</segment><segment>(Valenzuela,</segment><segment>Scuro</segment><segment>e</segment><segment>Trigo</segment><segment>2020).</segment><segment>No</segment><segment>âmbito</segment><segment>interno,</segment><segment>a</segment><segment>legislação</segment><segment>brasileira</segment><segment>sobre</segment><segment>assuntos</segment><segment>migratórios</segment><segment>foi</segment><segment>modificada</segment><segment>através</segment><segment>da</segment><segment>Lei</segment><segment>de</segment><segment>Migração,</segment><segment>Lei</segment><segment>n.</segment><segment>13.445/2017.</segment><segment>Anteriormente</segment><segment>a</segment><segment>essa</segment><segment>alteração,</segment><segment>o</segment><segment>Estatuto</segment><segment>do</segment><segment>Estrangeiro,</segment><segment>adotado</segment><segment>na</segment><segment>década</segment><segment>de</segment><segment>1980,</segment><segment>período</segment><segment>da</segment><segment>ditadura</segment><segment>militar</segment><segment>no</segment><segment>país,</segment><segment>tratava</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>como</segment><segment>problema</segment><segment>de</segment><segment>segurança</segment><segment>nacional</segment><segment>(Valenzuela,</segment><segment>Scuro</segment><segment>e</segment><segment>Trigo</segment><segment>2020).</segment><segment>A</segment><segment>rigor,</segment><segment>o</segment><segment>Estatuto</segment><segment>do</segment><segment>Estrangeiro</segment><segment>representava</segment><segment>um</segment><segment>anacronismo</segment><segment>desde</segment><segment>1988,</segment><segment>pois</segment><segment>contradizia</segment><segment>a</segment><segment>Constituição</segment><segment>Federal</segment><segment>e,</segment><segment>consequentemente,</segment><segment>mantinha</segment><segment>em</segment><segment>condições</segment><segment>vulneráveis</segment><segment>os</segment><segment>migrantes</segment><segment>no</segment><segment>país.</segment><segment>A</segment><segment>nova</segment><segment>Lei</segment><segment>da</segment><segment>Migração</segment><segment>é</segment><segment>orientada</segment><segment>por</segment><segment>uma</segment><segment>perspectiva</segment><segment>de</segment><segment>defesa</segment><segment>dos</segment><segment>direitos</segment><segment>humanos</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>dos</segment><segment>direitos</segment><segment>fundamentais</segment><segment>do</segment><segment>migrante,</segment><segment>expandindo</segment><segment>as</segment><segment>oportunidades</segment><segment>de</segment><segment>acolhida,</segment><segment>principalmente</segment><segment>de</segment><segment>migrantes</segment><segment>em</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>vulnerabilidade</segment><segment>social</segment><segment>(Simões</segment><segment>e</segment><segment>Hallak</segment><segment>2021).</segment><segment>Ao</segment><segment>migrante</segment><segment>é</segment><segment>garantido</segment><segment>o</segment><segment>direito</segment><segment>à</segment><segment>vida,</segment><segment>liberdade,</segment><segment>igualdade,</segment><segment>segurança</segment><segment>e</segment><segment>à</segment><segment>propriedade.</segment><segment>E</segment><segment>no</segment><segment>que</segment><segment>diz</segment><segment>respeito</segment><segment>ao</segment><segment>trabalho,</segment><segment>segundo</segment><segment>o</segment><segment>inciso</segment><segment>XI</segment><segment>do</segment><segment>artigo</segment><segment>4º,</segment><segment>há</segment><segment>garantia</segment><segment>de</segment><segment>cumprimento</segment><segment>de</segment><segment>obrigações</segment><segment>legais</segment><segment>e</segment><segment>contratuais</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>aplicação</segment><segment>das</segment><segment>normas</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>ao</segment><segment>trabalhador,</segment><segment>sem</segment><segment>discriminação</segment><segment>em</segment><segment>razão</segment><segment>da</segment><segment>nacionalidade</segment><segment>e</segment><segment>da</segment><segment>condição</segment><segment>migratória</segment><segment>(Brasil</segment><segment>2017).</segment><segment>O</segment><segment>contexto</segment><segment>nacional</segment><segment>do</segment><segment>período</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>Lei</segment><segment>de</segment><segment>Migração</segment><segment>foi</segment><segment>aprovada</segment><segment>e</segment><segment>seus</segment><segment>8</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>primeiros</segment><segment>anos</segment><segment>de</segment><segment>vigência</segment><segment>constituem,</segment><segment>contudo,</segment><segment>um</segment><segment>desafio</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>seu</segment><segment>cumprimento.</segment><segment>Sua</segment><segment>aprovação</segment><segment>se</segment><segment>deu</segment><segment>após</segment><segment>o</segment><segment>golpe</segment><segment>contra</segment><segment>a</segment><segment>presidenta</segment><segment>Dilma</segment><segment>Rousseff,</segment><segment>o</segment><segment>cargo</segment><segment>foi</segment><segment>ocupado</segment><segment>por</segment><segment>Michel</segment><segment>Temer,</segment><segment>que,</segment><segment>ao</segment><segment>assumir,</segment><segment>realizou</segment><segment>diversos</segment><segment>vetos</segment><segment>antes</segment><segment>da</segment><segment>lei</segment><segment>entrar</segment><segment>em</segment><segment>vigor.</segment><segment>No</segment><segment>governo</segment><segment>de</segment><segment>Jair</segment><segment>Bolsonaro,</segment><segment>discursos</segment><segment>de</segment><segment>cunho</segment><segment>racista</segment><segment>e</segment><segment>xenofóbico</segment><segment>demonstraram</segment><segment>a</segment><segment>posição</segment><segment>do</segment><segment>presidente</segment><segment>quanto</segment><segment>aos</segment><segment>direitos</segment><segment>garantidos</segment><segment>pela</segment><segment>Lei.</segment><segment>Além</segment><segment>disso,</segment><segment>sua</segment><segment>aproximação</segment><segment>com</segment><segment>o</segment><segment>então</segment><segment>presidente</segment><segment>dos</segment><segment>Estados</segment><segment>Unidos,</segment><segment>Donald</segment><segment>Trump,</segment><segment>reforça</segment><segment>uma</segment><segment>posição</segment><segment>ultra</segment><segment>nacionalista</segment><segment>(Villen</segment><segment>e</segment><segment>Quintanilha</segment><segment>2020).</segment><segment>4.</segment><segment>O</segment><segment>CENÁRIO</segment><segment>DO</segment><segment>TRABALHO</segment><segment>DOMÉSTICO</segment><segment>NO</segment><segment>BRASIL</segment><segment>O</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>constitui</segment><segment>uma</segment><segment>das</segment><segment>ocupações</segment><segment>mais</segment><segment>vulneráveis,</segment><segment>composta</segment><segment>majori-</segment><segment>tariamente</segment><segment>por</segment><segment>mulheres</segment><segment>negras</segment><segment>(65%</segment><segment>dentre</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas),</segment><segment>com</segment><segment>baixo</segment><segment>nível</segment><segment>de</segment><segment>escolaridade</segment><segment>e</segment><segment>oriundas</segment><segment>dos</segment><segment>setores</segment><segment>de</segment><segment>baixa</segment><segment>renda.</segment><segment>Em</segment><segment>2022,</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>cor-</segment><segment>respondiam</segment><segment>a</segment><segment>91,4%</segment><segment>das</segment><segment>pessoas</segment><segment>ocupadas</segment><segment>no</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>(DIEESE</segment><segment>2023),</segment><segment>mas</segment><segment>apenas</segment><segment>25%</segment><segment>tinham</segment><segment>carteira</segment><segment>de</segment><segment>trabalho,</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>significa</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>maioria</segment><segment>trabalhava</segment><segment>-</segment><segment>e</segment><segment>ainda</segment><segment>trabalha</segment><segment>-</segment><segment>em</segment><segment>condicoes</segment><segment>de</segment><segment>informalidade.</segment><segment>Segundo</segment><segment>Luana</segment><segment>Pinheiro</segment><segment>et</segment><segment>al.</segment><segment>(2019),</segment><segment>a</segment><segment>informalidade</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>marca</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico,</segment><segment>mas</segment><segment>ainda</segment><segment>mais</segment><segment>grave</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>persistência</segment><segment>da</segment><segment>informalidade</segment><segment>a</segment><segment>despeito</segment><segment>dos</segment><segment>avanços</segment><segment>legislativos</segment><segment>e</segment><segment>protetivos.</segment><segment>Segundo</segment><segment>as</segment><segment>autoras,</segment><segment>o</segment><segment>nivel</segment><segment>ascendente</segment><segment>de</segment><segment>formalizacao,</segment><segment>ocasionado</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>regulamentação</segment><segment>após</segment><segment>a</segment><segment>EC</segment><segment>n.</segment><segment>72</segment><segment>de</segment><segment>2013,</segment><segment>sofreu</segment><segment>novo</segment><segment>reves,</segment><segment>na</segment><segment>medida</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>“apos</segment><segment>anos</segment><segment>de</segment><segment>aumentos</segment><segment>consecuti-</segment><segment>vos</segment><segment>nesta</segment><segment>taxa,</segment><segment>entre</segment><segment>2016</segment><segment>e</segment><segment>2018,</segment><segment>e</segment><segment>possivel</segment><segment>verificar</segment><segment>uma</segment><segment>reducao</segment><segment>na</segment><segment>proporcao</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>que</segment><segment>contavam</segment><segment>com</segment><segment>carteira</segment><segment>assinada.</segment><segment>Em</segment><segment>2018,</segment><segment>voltamos</segment><segment>novamente</segment><segment>a</segment><segment>patamares</segment><segment>inferiores</segment><segment>aos</segment><segment>30%"(Pinheiro</segment><segment>et</segment><segment>al.</segment><segment>2019,</segment><segment>p.</segment><segment>23).</segment><segment>Os</segment><segment>avanços</segment><segment>na</segment><segment>legislação</segment><segment>foram</segment><segment>vagarosos</segment><segment>no</segment><segment>que</segment><segment>diz</segment><segment>respeito</segment><segment>à</segment><segment>extensão</segment><segment>equitativa</segment><segment>dos</segment><segment>direitos</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>garantidos</segment><segment>pela</segment><segment>Consolidação</segment><segment>das</segment><segment>Leis</segment><segment>do</segment><segment>Trabalho</segment><segment>de</segment><segment>1943.</segment><segment>A</segment><segment>equiparação</segment><segment>com</segment><segment>os</segment><segment>demais</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>direito</segment><segment>à</segment><segment>organização</segment><segment>sindical</segment><segment>só</segment><segment>foi</segment><segment>conquistada</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>Constituição</segment><segment>de</segment><segment>1988.</segment><segment>Nesse</segment><segment>cenário,</segment><segment>a</segment><segment>informalidade</segment><segment>legalizada</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>foi</segment><segment>então</segment><segment>substituída</segment><segment>pela</segment><segment>ilegalidade,</segment><segment>dado</segment><segment>que</segment><segment>na</segment><segment>prática</segment><segment>o</segment><segment>impacto</segment><segment>da</segment><segment>constitucionalização</segment><segment>dos</segment><segment>direitos</segment><segment>das</segment><segment>domésticas</segment><segment>foi</segment><segment>praticamente</segment><segment>nulo.</segment><segment>Os</segment><segment>primeiros</segment><segment>passos</segment><segment>em</segment><segment>direção</segment><segment>à</segment><segment>superação</segment><segment>desta</segment><segment>situação</segment><segment>marcada</segment><segment>pela</segment><segment>ilegalidade,</segment><segment>bem</segment><segment>como</segment><segment>a</segment><segment>conquista</segment><segment>de</segment><segment>novos</segment><segment>direitos</segment><segment>só</segment><segment>foi</segment><segment>possível</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>dos</segment><segment>anos</segment><segment>2010.</segment><segment>A</segment><segment>chamada</segment><segment>“PEC</segment><segment>das</segment><segment>domésticas”,</segment><segment>foi</segment><segment>votada</segment><segment>e</segment><segment>aprovada</segment><segment>como</segment><segment>Emenda</segment><segment>Constitucional</segment><segment>no.</segment><segment>72,</segment><segment>em</segment><segment>2013.</segment><segment>A</segment><segment>rigor,</segment><segment>foram</segment><segment>assegurados</segment><segment>a</segment><segment>jornada</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>de</segment><segment>8</segment><segment>horas</segment><segment>diárias</segment><segment>e</segment><segment>44</segment><segment>horas</segment><segment>semanais,</segment><segment>direito</segment><segment>ao</segment><segment>FGTS</segment><segment>e</segment><segment>ao</segment><segment>seguro-desemprego.</segment><segment>A</segment><segment>EC</segment><segment>n.</segment><segment>72</segment><segment>garantia</segment><segment>também</segment><segment>que</segment><segment>o</segment><segment>salário</segment><segment>pago</segment><segment>nunca</segment><segment>poderia</segment><segment>ser</segment><segment>inferior</segment><segment>ao</segment><segment>salário</segment><segment>mínimo;</segment><segment>reconhecia</segment><segment>os</segment><segment>acordos</segment><segment>coletivos</segment><segment>de</segment><segment>trabalho;</segment><segment>proibia</segment><segment>diferença</segment><segment>de</segment><segment>salários,</segment><segment>de</segment><segment>exercício</segment><segment>de</segment><segment>funções;</segment><segment>proibia</segment><segment>trabalho</segment><segment>noturno,</segment><segment>perigoso</segment><segment>ou</segment><segment>insalubre</segment><segment>para</segment><segment>menores</segment><segment>de</segment><segment>18</segment><segment>anos,</segment><segment>entre</segment><segment>outros</segment><segment>(Brasil</segment><segment>2013).</segment><segment>Finalmente,</segment><segment>a</segment><segment>Lei</segment><segment>Complementar</segment><segment>(LC)</segment><segment>150</segment><segment>em</segment><segment>2015</segment><segment>dispunha</segment><segment>sobre</segment><segment>o</segment><segment>contrato</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico,</segment><segment>consolidando</segment><segment>o</segment><segment>conjunto</segment><segment>de</segment><segment>direitos</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas.</segment><segment>Apesar</segment><segment>dos</segment><segment>direitos</segment><segment>conquistados,</segment><segment>o</segment><segment>perfil</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>de-</segment><segment>monstra</segment><segment>que</segment><segment>é</segment><segment>uma</segment><segment>categoria</segment><segment>marcada</segment><segment>pela</segment><segment>intersecção</segment><segment>de</segment><segment>vulnerabilidades</segment><segment>e</segment><segment>evidencia</segment><segment>a</segment><segment>dificuldade</segment><segment>de</segment><segment>aplicação</segment><segment>prática</segment><segment>dos</segment><segment>direitos</segment><segment>garantidos.</segment><segment>De</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>o</segment><segment>DIEESE,</segment><segment>em</segment><segment>2022,</segment><segment>12,5%</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>ocupadas</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>estavam</segment><segment>vinculadas</segment><segment>a</segment><segment>alguma</segment><segment>área</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico.</segment><segment>É</segment><segment>necessário</segment><segment>fazer</segment><segment>um</segment><segment>recorte</segment><segment>racial</segment><segment>dentro</segment><segment>desta</segment><segment>categoria,</segment><segment>16%</segment><segment>do</segment><segment>total</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>negras</segment><segment>estavam</segment><segment>empregadas</segment><segment>no</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico,</segment><segment>em</segment><segment>oposição</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>9</segment><segment>à</segment><segment>8,6%</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>não</segment><segment>negras.</segment><segment>Ao</segment><segment>analisar</segment><segment>a</segment><segment>remuneração,</segment><segment>verificou-se</segment><segment>que</segment><segment>em</segment><segment>2022</segment><segment>a</segment><segment>remuneração</segment><segment>média</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>era</segment><segment>de</segment><segment>R$1.051,</segment><segment>valor</segment><segment>correspondente</segment><segment>a</segment><segment>87%</segment><segment>do</segment><segment>salário</segment><segment>mínimo</segment><segment>vigente,</segment><segment>que</segment><segment>era</segment><segment>de</segment><segment>R$1212,00.</segment><segment>As</segment><segment>desigualdades</segment><segment>se</segment><segment>tornam</segment><segment>ainda</segment><segment>mais</segment><segment>evidentes</segment><segment>na</segment><segment>comparação</segment><segment>entre</segment><segment>a</segment><segment>remuneração</segment><segment>das</segment><segment>domésticas</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>em</segment><segment>outras</segment><segment>ocupações,</segment><segment>que</segment><segment>tiveram</segment><segment>rendimentos</segment><segment>médios</segment><segment>de</segment><segment>R$2.341.</segment><segment>Nesse</segment><segment>contexto,</segment><segment>o</segment><segment>salário</segment><segment>para</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>correspondia</segment><segment>a</segment><segment>44%</segment><segment>do</segment><segment>valor</segment><segment>que</segment><segment>mulheres</segment><segment>recebiam</segment><segment>em</segment><segment>outras</segment><segment>modalidades</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>Em</segment><segment>relação</segment><segment>ao</segment><segment>tipo</segment><segment>de</segment><segment>vínculo,</segment><segment>aquelas</segment><segment>que</segment><segment>possuiam</segment><segment>contratos</segment><segment>formais</segment><segment>tinham</segment><segment>um</segment><segment>rendimento</segment><segment>médio</segment><segment>de</segment><segment>R$1.491,00</segment><segment>enquanto</segment><segment>as</segment><segment>que</segment><segment>possuíam</segment><segment>contratos</segment><segment>informais</segment><segment>recebiam</segment><segment>em</segment><segment>média</segment><segment>R$946,00.</segment><segment>No</segment><segment>que</segment><segment>diz</segment><segment>respeito</segment><segment>ao</segment><segment>tipo</segment><segment>de</segment><segment>contrato</segment><segment>-</segment><segment>mensalistas</segment><segment>e</segment><segment>diaristas</segment><segment>-,</segment><segment>as</segment><segment>diaristas</segment><segment>possuem</segment><segment>rendimento</segment><segment>por</segment><segment>hora</segment><segment>superior</segment><segment>às</segment><segment>mensalistas,</segment><segment>R$10,75</segment><segment>e</segment><segment>R$7,12,</segment><segment>respectivamente.</segment><segment>Contudo,</segment><segment>os</segment><segment>rendimentos</segment><segment>das</segment><segment>mensalistas</segment><segment>eram</segment><segment>superiores</segment><segment>ao</segment><segment>das</segment><segment>diaristas</segment><segment>pois</segment><segment>trabalham</segment><segment>mais</segment><segment>horas</segment><segment>durante</segment><segment>o</segment><segment>mês</segment><segment>(DIEESE</segment><segment>2023).</segment><segment>Conforme</segment><segment>exposto,</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>possui</segment><segment>como</segment><segment>perfil</segment><segment>majoritário,</segment><segment>mulheres</segment><segment>negras,</segment><segment>predominância</segment><segment>que</segment><segment>está</segment><segment>fortemente</segment><segment>associada</segment><segment>ao</segment><segment>vínculo</segment><segment>entre</segment><segment>à</segment><segment>esta</segment><segment>atividade</segment><segment>laboral</segment><segment>e</segment><segment>escravidão,</segment><segment>interligando</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>à</segment><segment>população</segment><segment>negra.</segment><segment>Essa</segment><segment>associação</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>escravidão</segment><segment>sustenta</segment><segment>o</segment><segment>não</segment><segment>reconhecimento</segment><segment>da</segment><segment>profissão</segment><segment>como</segment><segment>uma</segment><segment>atividade</segment><segment>relevante</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>desenvolvimento</segment><segment>socioeconômico.</segment><segment>O</segment><segment>acesso</segment><segment>ao</segment><segment>mercado</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>de</segment><segment>baixa</segment><segment>valorização,</segment><segment>que</segment><segment>se</segment><segment>mostra</segment><segment>como</segment><segment>possibilidade</segment><segment>de</segment><segment>geração</segment><segment>de</segment><segment>renda</segment><segment>para</segment><segment>uma</segment><segment>parcela</segment><segment>significativa</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>negras,</segment><segment>impacta</segment><segment>em</segment><segment>seus</segment><segment>indicadores</segment><segment>de</segment><segment>qualidade</segment><segment>de</segment><segment>vida,</segment><segment>dificultando</segment><segment>sua</segment><segment>ascensão</segment><segment>social.</segment><segment>A</segment><segment>população</segment><segment>negra</segment><segment>representa</segment><segment>a</segment><segment>parcela</segment><segment>menos</segment><segment>escolarizada</segment><segment>da</segment><segment>população,</segment><segment>é</segment><segment>ocupada</segment><segment>nos</segment><segment>empregos</segment><segment>menos</segment><segment>qualificados</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>menor</segment><segment>rendimento</segment><segment>(Abreu</segment><segment>2021).</segment><segment>Apresentado</segment><segment>o</segment><segment>perfil</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>após</segment><segment>as</segment><segment>conquistas</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>da</segment><segment>categoria</segment><segment>até</segment><segment>2015,</segment><segment>percebe-se</segment><segment>uma</segment><segment>dificuldade</segment><segment>em</segment><segment>sua</segment><segment>implementação</segment><segment>e</segment><segment>na</segment><segment>melhoria</segment><segment>das</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>vivenciadas.</segment><segment>Nesse</segment><segment>sentido,</segment><segment>destaca-se</segment><segment>que</segment><segment>os</segment><segment>empregadores</segment><segment>apresentam</segment><segment>resistência</segment><segment>quanto</segment><segment>à</segment><segment>regulamentação</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico.</segment><segment>Os</segment><segment>avanços</segment><segment>são</segment><segment>vistos</segment><segment>como</segment><segment>um</segment><segment>empecilho</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>contratação,</segment><segment>demonstrando</segment><segment>a</segment><segment>manutenção</segment><segment>de</segment><segment>uma</segment><segment>visão</segment><segment>conservadora,</segment><segment>seu</segment><segment>descontentamento</segment><segment>com</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>adquiridos</segment><segment>e</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>mudança</segment><segment>no</segment><segment>perfil</segment><segment>da</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>que</segment><segment>possui</segment><segment>uma</segment><segment>jornada</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>a</segment><segment>ser</segment><segment>cumprida,</segment><segment>e</segment><segment>não</segment><segment>mais</segment><segment>aquela</segment><segment>que</segment><segment>está</segment><segment>a</segment><segment>disposição</segment><segment>o</segment><segment>tempo</segment><segment>todo.</segment><segment>5.</segment><segment>TRABALHADORAS</segment><segment>DOMÉSTICAS</segment><segment>MIGRANTES:</segment><segment>FILIPINAS</segment><segment>NO</segment><segment>BRA-</segment><segment>SIL</segment><segment>De</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>OIM,</segment><segment>as</segment><segment>Filipinas</segment><segment>ocupam</segment><segment>a</segment><segment>8º</segment><segment>posição</segment><segment>no</segment><segment>ranking</segment><segment>em</segment><segment>relação</segment><segment>a</segment><segment>quantidade</segment><segment>de</segment><segment>imigrantes</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>principal</segment><segment>destino</segment><segment>de</segment><segment>sua</segment><segment>população</segment><segment>são</segment><segment>os</segment><segment>Estados</segment><segment>Unidos</segment><segment>da</segment><segment>América.</segment><segment>A</segment><segment>quantidade</segment><segment>expressiva</segment><segment>de</segment><segment>filipinos</segment><segment>vivendo</segment><segment>em</segment><segment>outro</segment><segment>país</segment><segment>é</segment><segment>explicada</segment><segment>por</segment><segment>políticas</segment><segment>adotadas</segment><segment>pelo</segment><segment>país</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>recebimento</segment><segment>de</segment><segment>remessas.</segment><segment>As</segment><segment>remessas</segment><segment>enviadas</segment><segment>por</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>que</segment><segment>vivem</segment><segment>no</segment><segment>exterior</segment><segment>representam</segment><segment>parte</segment><segment>considerável</segment><segment>do</segment><segment>Produto</segment><segment>Interno</segment><segment>Bruto</segment><segment>(PIB)</segment><segment>do</segment><segment>país,</segment><segment>cerca</segment><segment>de</segment><segment>10%.</segment><segment>Em</segment><segment>2020,</segment><segment>foram</segment><segment>o</segment><segment>quarto</segment><segment>maior</segment><segment>receptor</segment><segment>de</segment><segment>remessas,</segment><segment>e</segment><segment>cerca</segment><segment>de</segment><segment>34</segment><segment>a</segment><segment>54%</segment><segment>dos</segment><segment>filipinos</segment><segment>são</segment><segment>sustentados</segment><segment>com</segment><segment>as</segment><segment>remessas</segment><segment>enviadas</segment><segment>(OIM</segment><segment>2023).</segment><segment>Nas</segment><segment>Filipinas,</segment><segment>a</segment><segment>atuação</segment><segment>das</segment><segment>agências</segment><segment>de</segment><segment>recrutamento</segment><segment>e</segment><segment>do</segment><segment>Estado,</segment><segment>através</segment><segment>da</segment><segment>mídia</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>determinadas</segment><segment>políticas,</segment><segment>procuram</segment><segment>difundir</segment><segment>à</segment><segment>população</segment><segment>a</segment><segment>possibilidade</segment><segment>de</segment><segment>10</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>uma</segment><segment>vida</segment><segment>melhor</segment><segment>no</segment><segment>exterior.</segment><segment>As</segment><segment>agências</segment><segment>de</segment><segment>recrutamento</segment><segment>oferecem</segment><segment>“empregos</segment><segment>dos</segment><segment>sonhos”</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>“oportunidade</segment><segment>de</segment><segment>se</segment><segment>tornar</segment><segment>um</segment><segment>milionário”</segment><segment>de</segment><segment>forma</segment><segment>rápida.</segment><segment>Em</segment><segment>segundo</segment><segment>lugar,</segment><segment>o</segment><segment>Estado</segment><segment>filipino</segment><segment>utiliza</segment><segment>características</segment><segment>atribuídas</segment><segment>aos</segment><segment>filipinos</segment><segment>como</segment><segment>promoção</segment><segment>do</segment><segment>emprego</segment><segment>no</segment><segment>exterior,</segment><segment>colocando</segment><segment>a</segment><segment>educação</segment><segment>e</segment><segment>fluência</segment><segment>na</segment><segment>língua</segment><segment>inglesa</segment><segment>como</segment><segment>vantagens</segment><segment>mediante</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>de</segment><segment>outras</segment><segment>nacionalidades</segment><segment>(Guevarra</segment><segment>2009).</segment><segment>Adentrando</segment><segment>a</segment><segment>uma</segment><segment>análise</segment><segment>mais</segment><segment>específica</segment><segment>sobre</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico,</segment><segment>Chiho</segment><segment>Ogaya</segment><segment>(2020)</segment><segment>destaca</segment><segment>que,</segment><segment>em</segment><segment>2015,</segment><segment>existiam</segment><segment>cerca</segment><segment>de</segment><segment>195.000</segment><segment>migrantes</segment><segment>filipinas</segment><segment>atuando</segment><segment>como</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>no</segment><segment>mundo.</segment><segment>A</segment><segment>escolha</segment><segment>do</segment><segment>destino</segment><segment>é</segment><segment>orientada</segment><segment>pelo</segment><segment>custo</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>terão</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>migração,</segment><segment>sendo</segment><segment>maiores</segment><segment>conforme</segment><segment>a</segment><segment>remuneração</segment><segment>e</segment><segment>condições</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>do</segment><segment>país</segment><segment>escolhido.</segment><segment>No</segment><segment>Brasil,</segment><segment>a</segment><segment>mão-de-obra</segment><segment>estrangeira</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>tornou-se</segment><segment>atrativa</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>do</segment><segment>momento</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>legislação</segment><segment>estendeu</segment><segment>os</segment><segment>direitos</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>às</segment><segment>domésticas</segment><segment>brasileiras</segment><segment>e,</segment><segment>em</segment><segment>função</segment><segment>disso,</segment><segment>ocorreu</segment><segment>maior</segment><segment>visibilidade</segment><segment>às</segment><segment>obrigações</segment><segment>patronais</segment><segment>e</segment><segment>possíveis</segment><segment>sanções</segment><segment>decorrentes</segment><segment>de</segment><segment>descumprimento</segment><segment>Para</segment><segment>os</segment><segment>empregadores,</segment><segment>o</segment><segment>custo</segment><segment>deste</segment><segment>trabalho</segment><segment>se</segment><segment>tornou</segment><segment>alto,</segment><segment>e,</segment><segment>por</segment><segment>isso,</segment><segment>a</segment><segment>contratação</segment><segment>de</segment><segment>migrantes,</segment><segment>que</segment><segment>aceitam</segment><segment>condições</segment><segment>inferiores</segment><segment>de</segment><segment>trabalho,</segment><segment>se</segment><segment>tornou</segment><segment>uma</segment><segment>alternativa.</segment><segment>Uma</segment><segment>das</segment><segment>motivações</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas</segment><segment>para</segment><segment>escolher</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>como</segment><segment>destino</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>melhor</segment><segment>remuneração</segment><segment>que</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>origem</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>legislação</segment><segment>mais</segment><segment>rigorosa</segment><segment>em</segment><segment>relação</segment><segment>à</segment><segment>proteção</segment><segment>dos</segment><segment>direitos</segment><segment>trabalhistas.</segment><segment>Os</segment><segment>empregadores,</segment><segment>por</segment><segment>sua</segment><segment>vez,</segment><segment>as</segment><segment>contratam</segment><segment>pela</segment><segment>qualificação</segment><segment>e</segment><segment>habilidade,</segment><segment>tais</segment><segment>como</segment><segment>a</segment><segment>fluência</segment><segment>em</segment><segment>inglês,</segment><segment>escolaridade,</segment><segment>disponibilidade</segment><segment>para</segment><segment>fazer</segment><segment>qualquer</segment><segment>tarefa</segment><segment>(multitasking),</segment><segment>lealdade</segment><segment>e</segment><segment>bom</segment><segment>humor,</segment><segment>vantagens</segment><segment>exploradas</segment><segment>pelas</segment><segment>agências</segment><segment>que</segment><segment>“vendem”</segment><segment>essa</segment><segment>mão-de-obra</segment><segment>(Locatelli</segment><segment>2017b).</segment><segment>O</segment><segment>relato</segment><segment>da</segment><segment>interlocutora</segment><segment>5,</segment><segment>entrevistada</segment><segment>por</segment><segment>Martins</segment><segment>(2019a),</segment><segment>demonstra</segment><segment>como</segment><segment>opera</segment><segment>esse</segment><segment>processo</segment><segment>de</segment><segment>divulgação</segment><segment>das</segment><segment>agências.</segment><segment>Eles</segment><segment>[a</segment><segment>agência]</segment><segment>fazem</segment><segment>propaganda</segment><segment>das</segment><segment>[mulheres]</segment><segment>filipinas,</segment><segment>comparando-as</segment><segment>com</segment><segment>as</segment><segment>brasileiras.</segment><segment>Eles</segment><segment>dizem:</segment><segment>“você</segment><segment>sabia</segment><segment>que</segment><segment>se</segment><segment>contratar</segment><segment>uma</segment><segment>filipina,</segment><segment>ela</segment><segment>vai</segment><segment>fazer</segment><segment>todo</segment><segment>tipo</segment><segment>de</segment><segment>trabalho?</segment><segment>Se</segment><segment>você</segment><segment>contratar</segment><segment>uma</segment><segment>brasileira,</segment><segment>ela</segment><segment>só</segment><segment>vai</segment><segment>cozinhar,</segment><segment>ou</segment><segment>só</segment><segment>limpar.</segment><segment>Mas</segment><segment>uma</segment><segment>filipina</segment><segment>é</segment><segment>um</segment><segment>pacote</segment><segment>completo”.</segment><segment>Então</segment><segment>é</segment><segment>claro</segment><segment>que</segment><segment>os</segment><segment>empregadores</segment><segment>gostam</segment><segment>disso:</segment><segment>quem</segment><segment>quer</segment><segment>contratar</segment><segment>3</segment><segment>ou</segment><segment>4</segment><segment>pessoas,</segment><segment>se</segment><segment>pode</segment><segment>contratar</segment><segment>só</segment><segment>uma</segment><segment>que</segment><segment>seja</segment><segment>suficiente?(Martins</segment><segment>2019b,</segment><segment>p.</segment><segment>101,</segment><segment>grifos</segment><segment>nossos).</segment><segment>Apesar</segment><segment>do</segment><segment>reduzido</segment><segment>número</segment><segment>de</segment><segment>pesquisas</segment><segment>sobre</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>de</segment><segment>migrantes,</segment><segment>principalmente</segment><segment>de</segment><segment>filipinas,</segment><segment>relativamente</segment><segment>aos</segment><segment>estudos</segment><segment>sobre</segment><segment>domésticas</segment><segment>autóctones,</segment><segment>chama</segment><segment>atenção</segment><segment>o</segment><segment>volume</segment><segment>de</segment><segment>matérias</segment><segment>e</segment><segment>denúncias</segment><segment>envolvendo</segment><segment>trabalho</segment><segment>forçado</segment><segment>e</segment><segment>análogo</segment><segment>a</segment><segment>escravidão</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>dessa</segment><segment>nacionalidade.</segment><segment>Nesse</segment><segment>aspecto,</segment><segment>destaca-se</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>da</segment><segment>agência</segment><segment>Repórter</segment><segment>Brasil</segment><segment>na</segment><segment>veiculação</segment><segment>dessas</segment><segment>denúncias.</segment><segment>Dados</segment><segment>do</segment><segment>SISMIGRA</segment><segment>(Sistema</segment><segment>de</segment><segment>Registro</segment><segment>Nacional</segment><segment>Migratório)</segment><segment>demonstram</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas</segment><segment>foram</segment><segment>registradas</segment><segment>principalmente</segment><segment>nos</segment><segment>estados</segment><segment>de</segment><segment>São</segment><segment>Paulo</segment><segment>e</segment><segment>Rio</segment><segment>de</segment><segment>Janeiro.</segment><segment>Observando</segment><segment>os</segment><segment>números</segment><segment>de</segment><segment>registros</segment><segment>entre</segment><segment>2013</segment><segment>e</segment><segment>2024</segment><segment>constatamos</segment><segment>que</segment><segment>1.198</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas</segment><segment>foram</segment><segment>registradas</segment><segment>no</segment><segment>país</segment><segment>nesse</segment><segment>período,</segment><segment>destas,</segment><segment>627</segment><segment>(52,34%)</segment><segment>foram</segment><segment>registradas</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo</segment><segment>e</segment><segment>184</segment><segment>(15,36%)</segment><segment>no</segment><segment>Rio</segment><segment>de</segment><segment>Janeiro</segment><segment>(SISMIGRA</segment><segment>2025).</segment><segment>De</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>Sérgio</segment><segment>Quintella</segment><segment>(2017),</segment><segment>300</segment><segment>pessoas</segment><segment>saíram</segment><segment>das</segment><segment>Filipinas</segment><segment>em</segment><segment>direção</segment><segment>ao</segment><segment>Brasil</segment><segment>em</segment><segment>busca</segment><segment>de</segment><segment>melhores</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>vida,</segment><segment>a</segment><segment>maioria</segment><segment>delas</segment><segment>inseridas</segment><segment>no</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico.</segment><segment>Desde</segment><segment>2013,</segment><segment>a</segment><segment>Agência</segment><segment>Global</segment><segment>Talent</segment><segment>foi</segment><segment>responsável</segment><segment>pela</segment><segment>contratação</segment><segment>de</segment><segment>100</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>para</segment><segment>casas</segment><segment>de</segment><segment>alto</segment><segment>padrão</segment><segment>na</segment><segment>capital</segment><segment>paulista.</segment><segment>Do</segment><segment>ponto</segment><segment>de</segment><segment>vista</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras,</segment><segment>a</segment><segment>mudança</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>as</segment><segment>atraiu</segment><segment>pelas</segment><segment>promessas</segment><segment>das</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>11</segment><segment>agências</segment><segment>de</segment><segment>visto</segment><segment>permanente</segment><segment>após</segment><segment>dois</segment><segment>anos</segment><segment>e</segment><segment>pela</segment><segment>legislação</segment><segment>nacional,</segment><segment>que</segment><segment>prevê</segment><segment>um</segment><segment>limite</segment><segment>da</segment><segment>jornada</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>pagamento</segment><segment>por</segment><segment>horas</segment><segment>extras</segment><segment>trabalhadas.</segment><segment>A</segment><segment>realidade</segment><segment>encontrada,</segment><segment>contudo,</segment><segment>foi</segment><segment>bem</segment><segment>diferente</segment><segment>do</segment><segment>prometido</segment><segment>(Locatelli</segment><segment>2017b).</segment><segment>Em</segment><segment>2017,</segment><segment>houve</segment><segment>a</segment><segment>denúncia</segment><segment>de</segment><segment>que</segment><segment>três</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>filipinas</segment><segment>estavam</segment><segment>vivendo</segment><segment>em</segment><segment>condições</segment><segment>análogas</segment><segment>à</segment><segment>escravidão</segment><segment>em</segment><segment>condomínios</segment><segment>de</segment><segment>alto</segment><segment>padrão</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo.</segment><segment>De</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>o</segment><segment>Ministério</segment><segment>Público</segment><segment>do</segment><segment>Trabalho</segment><segment>(MPT),</segment><segment>elas</segment><segment>trabalhavam</segment><segment>em</segment><segment>jornadas</segment><segment>de</segment><segment>16h</segment><segment>diárias,</segment><segment>sem</segment><segment>pagamento</segment><segment>de</segment><segment>horas</segment><segment>extras.</segment><segment>“Trabalhando</segment><segment>como</segment><segment>babá</segment><segment>e</segment><segment>empregada</segment><segment>doméstica</segment><segment>em</segment><segment>uma</segment><segment>casa</segment><segment>dentro</segment><segment>de</segment><segment>condomínio</segment><segment>de</segment><segment>alta</segment><segment>renda</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo,</segment><segment>filipina</segment><segment>sentia</segment><segment>fome</segment><segment>e</segment><segment>chegou</segment><segment>a</segment><segment>se</segment><segment>alimentar</segment><segment>da</segment><segment>comida</segment><segment>do</segment><segment>cachorro,</segment><segment>para</segment><segment>quem</segment><segment>ela</segment><segment>cozinhava</segment><segment>pedaços</segment><segment>de</segment><segment>carne”</segment><segment>(Locatelli</segment><segment>2017b,</segment><segment>n.p.).</segment><segment>Em</segment><segment>depoimento</segment><segment>concedido</segment><segment>ao</segment><segment>repórter</segment><segment>Piero</segment><segment>Locatelli,</segment><segment>uma</segment><segment>dessas</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>relatou</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>patroa</segment><segment>gritava</segment><segment>com</segment><segment>ela</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>chamava</segment><segment>de</segment><segment>estúpida.</segment><segment>Se</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>não</segment><segment>estivesse</segment><segment>exatamente</segment><segment>como</segment><segment>a</segment><segment>patroa</segment><segment>gostava,</segment><segment>mandava</segment><segment>fazer</segment><segment>de</segment><segment>novo.</segment><segment>A</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>tinha</segment><segment>direito</segment><segment>a</segment><segment>quatro</segment><segment>filés</segment><segment>de</segment><segment>frango</segment><segment>para</segment><segment>se</segment><segment>alimentar</segment><segment>durante</segment><segment>uma</segment><segment>semana,</segment><segment>pedia</segment><segment>mais</segment><segment>comida</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>patroa</segment><segment>muitas</segment><segment>vezes</segment><segment>se</segment><segment>recusava</segment><segment>a</segment><segment>fornecer.</segment><segment>Pelo</segment><segment>acúmulo</segment><segment>de</segment><segment>cansaço</segment><segment>e</segment><segment>fome</segment><segment>a</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>chegou</segment><segment>a</segment><segment>ser</segment><segment>hospitalizada</segment><segment>(Locatelli</segment><segment>2017a).</segment><segment>Em</segment><segment>2018,</segment><segment>Leonardo</segment><segment>Ferrada</segment><segment>e</segment><segment>sua</segment><segment>empresa</segment><segment>Global</segment><segment>Talent</segment><segment>foram</segment><segment>condenados</segment><segment>a</segment><segment>pagar</segment><segment>uma</segment><segment>multa</segment><segment>de</segment><segment>2,8</segment><segment>milhões</segment><segment>por</segment><segment>integrar</segment><segment>esquema</segment><segment>criminoso</segment><segment>de</segment><segment>tráfico</segment><segment>de</segment><segment>pessoas</segment><segment>e</segment><segment>por</segment><segment>submeter</segment><segment>migrantes</segment><segment>a</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>análogas</segment><segment>à</segment><segment>escravidão.</segment><segment>A</segment><segment>justiça</segment><segment>entendeu</segment><segment>que</segment><segment>o</segment><segment>empresário</segment><segment>era</segment><segment>responsável</segment><segment>pelo</segment><segment>aliciamento</segment><segment>de</segment><segment>pelo</segment><segment>menos</segment><segment>70</segment><segment>filipinas</segment><segment>com</segment><segment>promessas</segment><segment>irreais</segment><segment>de</segment><segment>trabalho.</segment><segment>No</segment><segment>esquema,</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>eram</segment><segment>atraídas</segment><segment>pela</segment><segment>agência</segment><segment>“Serviços</segment><segment>Domésticos</segment><segment>de</segment><segment>Babás</segment><segment>Internacionais”,</segment><segment>os</segment><segment>vistos</segment><segment>eram</segment><segment>conseguidos</segment><segment>de</segment><segment>forma</segment><segment>fraudulenta,</segment><segment>de</segment><segment>turismo</segment><segment>ou</segment><segment>de</segment><segment>refugiada,</segment><segment>e</segment><segment>não</segment><segment>havia</segment><segment>contrato</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>assinado.</segment><segment>No</segment><segment>Brasil,</segment><segment>Ferrada</segment><segment>era</segment><segment>responsável</segment><segment>por</segment><segment>atrair</segment><segment>as</segment><segment>famílias,</segment><segment>que</segment><segment>investiam</segment><segment>cerca</segment><segment>de</segment><segment>R$14.000,00</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>contratação</segment><segment>(Locatelli</segment><segment>2018).</segment><segment>Em</segment><segment>2020,</segment><segment>os</segment><segment>repórteres</segment><segment>Amanda</segment><segment>Rossi</segment><segment>e</segment><segment>Piero</segment><segment>Locatelli</segment><segment>publicaram</segment><segment>matéria</segment><segment>sobre</segment><segment>uma</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>filipina</segment><segment>que</segment><segment>denunciou</segment><segment>sua</segment><segment>empregadora,</segment><segment>uma</segment><segment>funcionária</segment><segment>do</segment><segment>alto</segment><segment>escalão</segment><segment>do</segment><segment>consulado</segment><segment>dos</segment><segment>Emirados</segment><segment>Árabes</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>por</segment><segment>estabelecer</segment><segment>“multas”</segment><segment>à</segment><segment>traba-</segment><segment>lhadora,</segment><segment>por</segment><segment>dar</segment><segment>respostas</segment><segment>erradas,</segment><segment>por</segment><segment>ter</segment><segment>cozinhado</segment><segment>de</segment><segment>forma</segment><segment>que</segment><segment>não</segment><segment>a</segment><segment>agradou,</segment><segment>pela</segment><segment>forma</segment><segment>que</segment><segment>lavava</segment><segment>as</segment><segment>roupas.</segment><segment>Em</segment><segment>cinco</segment><segment>meses</segment><segment>essas</segment><segment>multas</segment><segment>acumularam</segment><segment>R$1.540,00,</segment><segment>que</segment><segment>era</segment><segment>descontado</segment><segment>do</segment><segment>salário</segment><segment>dela.</segment><segment>Além</segment><segment>disso,</segment><segment>seu</segment><segment>passaporte</segment><segment>foi</segment><segment>retido</segment><segment>pela</segment><segment>empregadora,</segment><segment>ela</segment><segment>sofria</segment><segment>agressões</segment><segment>físicas</segment><segment>e</segment><segment>verbais,</segment><segment>era</segment><segment>proibida</segment><segment>de</segment><segment>sair</segment><segment>do</segment><segment>apartamento,</segment><segment>era</segment><segment>monito-</segment><segment>rada</segment><segment>por</segment><segment>câmeras</segment><segment>e</segment><segment>não</segment><segment>tinha</segment><segment>direito</segment><segment>a</segment><segment>folgas.</segment><segment>A</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>fugiu</segment><segment>no</segment><segment>início</segment><segment>de</segment><segment>2020</segment><segment>e</segment><segment>em</segment><segment>julho</segment><segment>do</segment><segment>mesmo</segment><segment>ano</segment><segment>o</segment><segment>caso</segment><segment>foi</segment><segment>enquadrado</segment><segment>por</segment><segment>auditores</segment><segment>fiscais</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>como</segment><segment>tráfico</segment><segment>de</segment><segment>pessoas</segment><segment>para</segment><segment>trabalho</segment><segment>análogo</segment><segment>à</segment><segment>escravidão</segment><segment>(Rossi</segment><segment>e</segment><segment>Locatelli</segment><segment>2020).</segment><segment>Esses</segment><segment>relatos</segment><segment>e</segment><segment>denúncias</segment><segment>tornam</segment><segment>visíveis</segment><segment>o</segment><segment>aprofundamento</segment><segment>da</segment><segment>vulnerabilidade</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes</segment><segment>no</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>e</segment><segment>expoem</segment><segment>as</segment><segment>contradições</segment><segment>da</segment><segment>economia</segment><segment>capitalista</segment><segment>do</segment><segment>cuidado.</segment><segment>Os</segment><segment>empregadores</segment><segment>se</segment><segment>aproveitam</segment><segment>da</segment><segment>condição</segment><segment>vulne-</segment><segment>rável</segment><segment>das</segment><segment>migrantes</segment><segment>para</segment><segment>perpetuar</segment><segment>relações</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>em</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>exploração</segment><segment>que</segment><segment>são</segment><segment>semelhantes</segment><segment>à</segment><segment>servidão,</segment><segment>quando</segment><segment>não</segment><segment>à</segment><segment>escravidão.</segment><segment>O</segment><segment>Brasil</segment><segment>possui</segment><segment>um</segment><segment>forte</segment><segment>histórico</segment><segment>de</segment><segment>combate</segment><segment>ao</segment><segment>trabalho</segment><segment>nessas</segment><segment>condições,</segment><segment>através</segment><segment>do</segment><segment>Ministério</segment><segment>Público</segment><segment>do</segment><segment>Trabalho.</segment><segment>Mas</segment><segment>a</segment><segment>ausência</segment><segment>de</segment><segment>denúncias</segment><segment>e</segment><segment>dificuldade</segment><segment>de</segment><segment>acesso</segment><segment>à</segment><segment>vida</segment><segment>familiar</segment><segment>privada</segment><segment>-</segment><segment>inviolabilidade</segment><segment>do</segment><segment>lar</segment><segment>-</segment><segment>impõem</segment><segment>dificuldades</segment><segment>à</segment><segment>atuação</segment><segment>do</segment><segment>órgão.</segment><segment>Como</segment><segment>observado,</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas</segment><segment>chegaram</segment><segment>ao</segment><segment>Brasil</segment><segment>através</segment><segment>de</segment><segment>agências</segment><segment>recrutadoras.</segment><segment>O</segment><segment>convívio</segment><segment>em</segment><segment>instituições</segment><segment>de</segment><segment>acolhida</segment><segment>como</segment><segment>a</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>compar-</segment><segment>12</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>tilhamento</segment><segment>de</segment><segment>experiências</segment><segment>fez</segment><segment>com</segment><segment>que</segment><segment>criassem</segment><segment>a</segment><segment>Comunidade</segment><segment>Filipina,</segment><segment>em</segment><segment>2017.</segment><segment>Conforme</segment><segment>relatado</segment><segment>por</segment><segment>Ester</segment><segment>Martins</segment><segment>Gouvêa</segment><segment>em</segment><segment>sua</segment><segment>dissertação</segment><segment>de</segment><segment>mestrado,</segment><segment>o</segment><segment>grupo</segment><segment>se</segment><segment>reúne</segment><segment>mensalmente</segment><segment>na</segment><segment>sede</segment><segment>da</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo.</segment><segment>Nesses</segment><segment>encontros</segment><segment>é</segment><segment>realizada</segment><segment>uma</segment><segment>missa</segment><segment>em</segment><segment>inglês</segment><segment>e</segment><segment>um</segment><segment>almoço</segment><segment>comunitário.</segment><segment>A</segment><segment>criação</segment><segment>da</segment><segment>comunidade</segment><segment>representa</segment><segment>uma</segment><segment>importante</segment><segment>rede</segment><segment>de</segment><segment>apoio</segment><segment>e</segment><segment>resistência</segment><segment>de</segment><segment>filipinas</segment><segment>no</segment><segment>Brasil,</segment><segment>pois</segment><segment>possibilita</segment><segment>o</segment><segment>contato</segment><segment>com</segment><segment>pessoas</segment><segment>que</segment><segment>compartilham</segment><segment>uma</segment><segment>cultura</segment><segment>e</segment><segment>língua</segment><segment>em</segment><segment>comum</segment><segment>e</segment><segment>que</segment><segment>muitas</segment><segment>vezes</segment><segment>são</segment><segment>isoladas</segment><segment>por</segment><segment>conta</segment><segment>disso</segment><segment>(Martins</segment><segment>2019b).</segment><segment>Visando</segment><segment>contribuir</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>campo</segment><segment>de</segment><segment>estudos</segment><segment>sobre</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>filipinas</segment><segment>no</segment><segment>Brasil,</segment><segment>foi</segment><segment>realizada</segment><segment>uma</segment><segment>pesquisa</segment><segment>empírica,</segment><segment>por</segment><segment>meio</segment><segment>da</segment><segment>aplicação</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>formulário</segment><segment>disponibilizado</segment><segment>na</segment><segment>plataforma</segment><segment>Google</segment><segment>Forms5.</segment><segment>O</segment><segment>formulário</segment><segment>foi</segment><segment>disponibilizado</segment><segment>entre</segment><segment>os</segment><segment>dias</segment><segment>17</segment><segment>de</segment><segment>fevereiro</segment><segment>e</segment><segment>10</segment><segment>de</segment><segment>março</segment><segment>de</segment><segment>2022</segment><segment>e</segment><segment>contou</segment><segment>com</segment><segment>5</segment><segment>respostas.</segment><segment>Um</segment><segment>dos</segment><segment>grandes</segment><segment>desafios</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>realização</segment><segment>da</segment><segment>pesquisa</segment><segment>foi</segment><segment>o</segment><segment>contato</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>comu-</segment><segment>nidade</segment><segment>filipina.</segment><segment>Inicialmente</segment><segment>buscou-se</segment><segment>uma</segment><segment>aproximação</segment><segment>com</segment><segment>ONGs</segment><segment>de</segment><segment>São</segment><segment>Paulo,</segment><segment>o</segment><segment>Centro</segment><segment>de</segment><segment>Apoio</segment><segment>Pastoral</segment><segment>ao</segment><segment>Migrante</segment><segment>(CAMI)</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz.</segment><segment>O</segment><segment>CAMI</segment><segment>nos</segment><segment>aconselhou</segment><segment>a</segment><segment>buscar</segment><segment>contato</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz,</segment><segment>em</segment><segment>razão</segment><segment>da</segment><segment>Política</segment><segment>de</segment><segment>Proteção</segment><segment>de</segment><segment>Dados.</segment><segment>Passamos</segment><segment>então</segment><segment>a</segment><segment>tentar</segment><segment>contato</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz.</segment><segment>Enquanto</segment><segment>fazíamos</segment><segment>a</segment><segment>consulta</segment><segment>ao</segment><segment>site</segment><segment>da</segment><segment>Missão</segment><segment>Paz,</segment><segment>conhecemos</segment><segment>um</segment><segment>vídeo</segment><segment>dis-</segment><segment>ponibilizado</segment><segment>pelo</segment><segment>referido</segment><segment>site,</segment><segment>que</segment><segment>relata</segment><segment>a</segment><segment>experiência</segment><segment>de</segment><segment>uma</segment><segment>migrante</segment><segment>filipina</segment><segment>que</segment><segment>trabalhou</segment><segment>como</segment><segment>doméstica</segment><segment>no</segment><segment>Brasil.</segment><segment>A</segment><segment>partir</segment><segment>do</segment><segment>nome</segment><segment>divulgado</segment><segment>no</segment><segment>vídeo,</segment><segment>busca-</segment><segment>mos</segment><segment>identificá-la</segment><segment>nas</segment><segment>redes</segment><segment>sociais</segment><segment>e</segment><segment>localizamos</segment><segment>no</segment><segment>Instagram</segment><segment>e</segment><segment>posteriormente</segment><segment>pelo</segment><segment>Whatsapp.</segment><segment>A</segment><segment>partir</segment><segment>deste</segment><segment>contato,</segment><segment>ela</segment><segment>se</segment><segment>disponibilizou</segment><segment>a</segment><segment>encontrar</segment><segment>voluntárias</segment><segment>para</segment><segment>participarem</segment><segment>da</segment><segment>pesquisa.</segment><segment>Vale</segment><segment>ressaltar</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>inexistência</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>contato</segment><segment>direto</segment><segment>com</segment><segment>as</segment><segment>respondentes,</segment><segment>a</segment><segment>distância</segment><segment>do</segment><segment>município</segment><segment>de</segment><segment>Uberlândia</segment><segment>para</segment><segment>São</segment><segment>Paulo</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>contexto</segment><segment>de</segment><segment>pandemia</segment><segment>impuseram</segment><segment>limites</segment><segment>à</segment><segment>eventual</segment><segment>pesquisa</segment><segment>na</segment><segment>cidade</segment><segment>de</segment><segment>São</segment><segment>Paulo.</segment><segment>A</segment><segment>idade</segment><segment>média</segment><segment>das</segment><segment>respondentes</segment><segment>é</segment><segment>38,7</segment><segment>anos.</segment><segment>Três</segment><segment>são</segment><segment>solteiras</segment><segment>e</segment><segment>2</segment><segment>marcaram</segment><segment>“Outro”</segment><segment>na</segment><segment>pergunta</segment><segment>sobre</segment><segment>estado</segment><segment>civil.</segment><segment>Dentre</segment><segment>as</segment><segment>5</segment><segment>respondentes,</segment><segment>quatro</segment><segment>estão</segment><segment>há</segment><segment>mais</segment><segment>de</segment><segment>6</segment><segment>anos</segment><segment>no</segment><segment>Brasil,</segment><segment>dentre</segment><segment>estas,</segment><segment>três</segment><segment>vivem</segment><segment>há</segment><segment>9</segment><segment>anos</segment><segment>ou</segment><segment>mais.</segment><segment>Dentre</segment><segment>as</segment><segment>5</segment><segment>respondentes,</segment><segment>4</segment><segment>têm</segment><segment>filhos</segment><segment>que</segment><segment>vivem</segment><segment>nas</segment><segment>Filipinas</segment><segment>e</segment><segment>uma</segment><segment>não</segment><segment>tem</segment><segment>filhos.</segment><segment>A</segment><segment>maternidade</segment><segment>transnacional</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>filipinas,</segment><segment>enfatizada</segment><segment>por</segment><segment>Parreñas</segment><segment>(2015),</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>realidade</segment><segment>na</segment><segment>vida</segment><segment>de</segment><segment>80%</segment><segment>das</segment><segment>respondentes.</segment><segment>Como</segment><segment>relata</segment><segment>a</segment><segment>autora,</segment><segment>uma</segment><segment>das</segment><segment>prioridades</segment><segment>das</segment><segment>mulheres</segment><segment>e</segment><segment>mães</segment><segment>migrantes</segment><segment>é</segment><segment>oferecer</segment><segment>melhores</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>vida</segment><segment>para</segment><segment>seus</segment><segment>filhos</segment><segment>e</segment><segment>familiares,</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>é</segment><segment>possível</segment><segment>de</segment><segment>ser</segment><segment>comprovado</segment><segment>também</segment><segment>pelo</segment><segment>nosso</segment><segment>estudo,</segment><segment>pois</segment><segment>todas</segment><segment>responderam</segment><segment>que</segment><segment>enviam</segment><segment>remessas</segment><segment>em</segment><segment>dinheiro</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>família</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>origem.</segment><segment>Em</segment><segment>relação</segment><segment>ao</segment><segment>nível</segment><segment>de</segment><segment>escolaridade,</segment><segment>uma</segment><segment>tem</segment><segment>o</segment><segment>nível</segment><segment>equivalente</segment><segment>ao</segment><segment>Ensino</segment><segment>Médio</segment><segment>no</segment><segment>Brasil,</segment><segment>outra</segment><segment>tem</segment><segment>Ensino</segment><segment>Superior</segment><segment>incompleto</segment><segment>e</segment><segment>três</segment><segment>têm</segment><segment>Ensino</segment><segment>Superior</segment><segment>Completo.</segment><segment>Percebe-se</segment><segment>pelo</segment><segment>perfil</segment><segment>identificado</segment><segment>que</segment><segment>uma</segment><segment>característica</segment><segment>dessa</segment><segment>mão-</segment><segment>de-obra</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>profissionalização.</segment><segment>Apesar</segment><segment>disso,</segment><segment>as</segment><segment>ocupações</segment><segment>que</segment><segment>desempenhavam</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>origem</segment><segment>eram:</segment><segment>dona</segment><segment>de</segment><segment>casa,</segment><segment>servidora</segment><segment>pública</segment><segment>e</segment><segment>comerciária</segment><segment>em</segment><segment>um</segment><segment>shopping</segment><segment>center.</segment><segment>Chama</segment><segment>a</segment><segment>atenção</segment><segment>o</segment><segment>fato</segment><segment>de</segment><segment>que</segment><segment>mesmo</segment><segment>com</segment><segment>ensino</segment><segment>superior,</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>migrantes</segment><segment>é</segment><segment>mais</segment><segment>compensatório</segment><segment>financeiramente</segment><segment>atuar</segment><segment>em</segment><segment>mercados</segment><segment>mais</segment><segment>desvalorizados</segment><segment>em</segment><segment>outros</segment><segment>países</segment><segment>do</segment><segment>que</segment><segment>exercer</segment><segment>a</segment><segment>sua</segment><segment>profissão</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>país.</segment><segment>5.</segment><segment>As</segment><segment>perguntas</segment><segment>foram</segment><segment>elaboradas</segment><segment>e</segment><segment>respondidas</segment><segment>em</segment><segment>inglês</segment><segment>que,</segment><segment>assim</segment><segment>como</segment><segment>o</segment><segment>Tagalo,</segment><segment>é</segment><segment>uma</segment><segment>língua</segment><segment>nativa</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>filipinas.</segment><segment>O</segment><segment>formulário,</segment><segment>composto</segment><segment>por</segment><segment>27</segment><segment>perguntas,</segment><segment>buscou</segment><segment>levantar</segment><segment>informações</segment><segment>básicas</segment><segment>acerca</segment><segment>do</segment><segment>perfil</segment><segment>social</segment><segment>e</segment><segment>migratório</segment><segment>do</segment><segment>grupo,</segment><segment>dos</segment><segment>motivos</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>e</segment><segment>das</segment><segment>condições</segment><segment>migratórias</segment><segment>e</segment><segment>laborais</segment><segment>vivenciadas</segment><segment>no</segment><segment>país.</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>13</segment><segment>Em</segment><segment>entrevista</segment><segment>realizada</segment><segment>por</segment><segment>Ester</segment><segment>Martins</segment><segment>Gouvêa</segment><segment>Martins</segment><segment>(2019a),</segment><segment>uma</segment><segment>de</segment><segment>suas</segment><segment>interlocutoras,</segment><segment>formada</segment><segment>em</segment><segment>enfermagem,</segment><segment>comentou</segment><segment>que</segment><segment>os</segment><segment>filipinos</segment><segment>fazem</segment><segment>faculdade</segment><segment>não</segment><segment>pelo</segment><segment>interesse</segment><segment>em</segment><segment>determinada</segment><segment>área,</segment><segment>mas</segment><segment>planejando</segment><segment>a</segment><segment>obtenção</segment><segment>de</segment><segment>um</segment><segment>diploma</segment><segment>para</segment><segment>sair</segment><segment>do</segment><segment>país.</segment><segment>No</segment><segment>que</segment><segment>tange</segment><segment>a</segment><segment>situação</segment><segment>atual</segment><segment>e</segment><segment>ao</segment><segment>processo</segment><segment>migratório,</segment><segment>quatro</segment><segment>possuem</segment><segment>visto</segment><segment>permanente</segment><segment>e</segment><segment>uma</segment><segment>não</segment><segment>tem</segment><segment>documentação;</segment><segment>três</segment><segment>delas</segment><segment>migraram</segment><segment>através</segment><segment>de</segment><segment>agências</segment><segment>que</segment><segment>intermediaram</segment><segment>a</segment><segment>contratação</segment><segment>e</segment><segment>duas</segment><segment>realizaram</segment><segment>o</segment><segment>processo</segment><segment>migratório</segment><segment>por</segment><segment>conta</segment><segment>própria.</segment><segment>Quatro</segment><segment>chegaram</segment><segment>ao</segment><segment>Brasil</segment><segment>com</segment><segment>empregos</segment><segment>garantidos</segment><segment>e</segment><segment>uma</segment><segment>foi</segment><segment>contratada</segment><segment>após</segment><segment>sua</segment><segment>chegada;</segment><segment>duas</segment><segment>possuem</segment><segment>contrato</segment><segment>escrito</segment><segment>de</segment><segment>trabalho,</segment><segment>conforme</segment><segment>aconselha</segment><segment>a</segment><segment>Convenção</segment><segment>n.</segment><segment>189</segment><segment>da</segment><segment>OIT,</segment><segment>duas</segment><segment>possuem</segment><segment>apenas</segment><segment>contrato</segment><segment>verbal,</segment><segment>e</segment><segment>uma</segment><segment>não</segment><segment>respondeu</segment><segment>a</segment><segment>questão.</segment><segment>Todas</segment><segment>trabalham</segment><segment>na</segment><segment>mesma</segment><segment>casa</segment><segment>todos</segment><segment>os</segment><segment>dias</segment><segment>e</segment><segment>possuem</segment><segment>carteira</segment><segment>assinada,</segment><segment>confi-</segment><segment>gurando</segment><segment>o</segment><segment>vínculo</segment><segment>de</segment><segment>mensalistas.</segment><segment>Declaram</segment><segment>possuir</segment><segment>pausa</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>almoço</segment><segment>e</segment><segment>descanso.</segment><segment>Apenas</segment><segment>uma</segment><segment>vive</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>local</segment><segment>de</segment><segment>trabalho.</segment><segment>Nesse</segment><segment>sentido,</segment><segment>percebe-se</segment><segment>que</segment><segment>ao</segment><segment>contrário</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>autóctones,</segment><segment>a</segment><segment>formalidade</segment><segment>na</segment><segment>contratação</segment><segment>é</segment><segment>uma</segment><segment>realidade</segment><segment>para</segment><segment>es-</segment><segment>sas</segment><segment>trabalhadoras,</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>está</segment><segment>associado</segment><segment>à</segment><segment>participação</segment><segment>das</segment><segment>agências</segment><segment>no</segment><segment>processo</segment><segment>e</segment><segment>ao</segment><segment>investimento</segment><segment>que</segment><segment>recebem</segment><segment>de</segment><segment>ambas</segment><segment>as</segment><segment>partes</segment><segment>para</segment><segment>intermediarem</segment><segment>o</segment><segment>processo.</segment><segment>Sobre</segment><segment>a</segment><segment>relação</segment><segment>com</segment><segment>os</segment><segment>empregadores</segment><segment>predomina</segment><segment>um</segment><segment>sentimento</segment><segment>de</segment><segment>pertencimento</segment><segment>à</segment><segment>família.</segment><segment>As</segment><segment>pesquisadas</segment><segment>relatam</segment><segment>que</segment><segment>possuem</segment><segment>um</segment><segment>relacionamento</segment><segment>respeitoso</segment><segment>e</segment><segment>que</segment><segment>são</segment><segment>tratadas</segment><segment>como</segment><segment>parte</segment><segment>da</segment><segment>família.</segment><segment>Essa</segment><segment>sensação</segment><segment>de</segment><segment>pertencimento</segment><segment>é</segment><segment>abordada</segment><segment>por</segment><segment>Bridget</segment><segment>Anderson</segment><segment>(2002),</segment><segment>a</segment><segment>criação</segment><segment>de</segment><segment>vínculos</segment><segment>visa</segment><segment>estabelecer</segment><segment>laços</segment><segment>afetivos</segment><segment>e</segment><segment>torna</segment><segment>as</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>mais</segment><segment>propensas</segment><segment>a</segment><segment>prestar</segment><segment>“favores”</segment><segment>sem</segment><segment>serem</segment><segment>remuneradas</segment><segment>por</segment><segment>isso.</segment><segment>De</segment><segment>acordo</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>autora,</segment><segment>esse</segment><segment>tipo</segment><segment>de</segment><segment>vínculo</segment><segment>pode</segment><segment>ocultar</segment><segment>relações</segment><segment>de</segment><segment>exploração</segment><segment>e</segment><segment>até</segment><segment>de</segment><segment>violência.</segment><segment>Uma</segment><segment>pesquisada</segment><segment>afirmou</segment><segment>ter</segment><segment>vivenciado</segment><segment>situação</segment><segment>de</segment><segment>violência</segment><segment>no</segment><segment>ambiente</segment><segment>de</segment><segment>trabalho,</segment><segment>relatando</segment><segment>que</segment><segment>“em</segment><segment>meu</segment><segment>primeiro</segment><segment>trabalho</segment><segment>aqui,</segment><segment>eu</segment><segment>fui</segment><segment>mordida</segment><segment>e</segment><segment>me</segment><segment>trataram</segment><segment>como</segment><segment>um</segment><segment>animal”.</segment><segment>Quando</segment><segment>questionadas</segment><segment>sobre</segment><segment>as</segment><segment>atividades</segment><segment>realizadas,</segment><segment>as</segment><segment>respostas</segment><segment>reforçam</segment><segment>as</segment><segment>re-</segment><segment>presentações</segment><segment>sociais</segment><segment>criadas</segment><segment>em</segment><segment>torno</segment><segment>das</segment><segment>domésticas</segment><segment>filipinas,</segment><segment>ou</segment><segment>seja,</segment><segment>a</segment><segment>“fama”</segment><segment>das</segment><segment>filipinas</segment><segment>como</segment><segment>“um</segment><segment>pacote</segment><segment>completo”</segment><segment>(Martins</segment><segment>2019b,</segment><segment>p.</segment><segment>101).</segment><segment>No</segment><segment>questionário</segment><segment>que</segment><segment>aplicamos,</segment><segment>foram</segment><segment>apresentadas</segment><segment>seis</segment><segment>distintas</segment><segment>opções</segment><segment>de</segment><segment>resposta</segment><segment>à</segment><segment>pergunta</segment><segment>sobre</segment><segment>as</segment><segment>atividades</segment><segment>realizadas:</segment><segment>40%</segment><segment>das</segment><segment>respondentes</segment><segment>realizam</segment><segment>quatro</segment><segment>destas</segment><segment>atividades,</segment><segment>40%</segment><segment>realizam</segment><segment>duas</segment><segment>atividades,</segment><segment>e</segment><segment>20%,</segment><segment>ou</segment><segment>seja,</segment><segment>uma</segment><segment>respondente,</segment><segment>realiza</segment><segment>apenas</segment><segment>uma</segment><segment>função.</segment><segment>O</segment><segment>acúmulo</segment><segment>de</segment><segment>funções</segment><segment>resulta</segment><segment>em</segment><segment>uma</segment><segment>carga</segment><segment>horária</segment><segment>que</segment><segment>extrapola</segment><segment>a</segment><segment>jornada</segment><segment>de</segment><segment>8</segment><segment>horas</segment><segment>permitidas</segment><segment>por</segment><segment>lei</segment><segment>para</segment><segment>40%</segment><segment>das</segment><segment>respondentes;</segment><segment>a</segment><segment>respondente</segment><segment>que</segment><segment>mora</segment><segment>no</segment><segment>local</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>declara</segment><segment>que</segment><segment>trabalha</segment><segment>por</segment><segment>mais</segment><segment>de</segment><segment>10</segment><segment>horas.</segment><segment>No</segment><segment>que</segment><segment>diz</segment><segment>respeito</segment><segment>à</segment><segment>remuneração,</segment><segment>a</segment><segment>pergunta</segment><segment>buscou</segment><segment>captar</segment><segment>a</segment><segment>satisfação</segment><segment>ou</segment><segment>insatisfação</segment><segment>das</segment><segment>pesquisadas:</segment><segment>entre</segment><segment>as</segment><segment>quatro,</segment><segment>apenas</segment><segment>uma</segment><segment>respondeu</segment><segment>que</segment><segment>o</segment><segment>salário</segment><segment>era</segment><segment>satisfatório,</segment><segment>as</segment><segment>demais</segment><segment>consideraram</segment><segment>o</segment><segment>salário</segment><segment>baixo,</segment><segment>uma</segment><segment>delas</segment><segment>ainda</segment><segment>apontou</segment><segment>“sou</segment><segment>uma</segment><segment>babá</segment><segment>bilíngue</segment><segment>cuidando</segment><segment>de</segment><segment>duas</segment><segment>crianças,</segment><segment>mas</segment><segment>recebo</segment><segment>um</segment><segment>salário</segment><segment>mínimo”.</segment><segment>Outra</segment><segment>dimensão</segment><segment>do</segment><segment>questionário</segment><segment>versou</segment><segment>sobre</segment><segment>experiências</segment><segment>migratórias</segment><segment>anteriores:</segment><segment>uma</segment><segment>havia</segment><segment>trabalhado</segment><segment>em</segment><segment>Singapura,</segment><segment>um</segment><segment>dos</segment><segment>principais</segment><segment>países</segment><segment>de</segment><segment>destino</segment><segment>das</segment><segment>traba-</segment><segment>lhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>filipinas.</segment><segment>As</segment><segment>demais</segment><segment>migraram</segment><segment>pela</segment><segment>primeira</segment><segment>vez</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>Brasil.</segment><segment>Sobre</segment><segment>os</segment><segment>motivos</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>migração,</segment><segment>constata-se</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>questão</segment><segment>financeira</segment><segment>prevalece</segment><segment>e</segment><segment>as</segment><segment>motivações</segment><segment>de</segment><segment>natureza</segment><segment>material</segment><segment>apresentadas</segment><segment>são:</segment><segment>“em</segment><segment>busca</segment><segment>de</segment><segment>trabalho”;</segment><segment>“para</segment><segment>encontrar</segment><segment>um</segment><segment>trabalho</segment><segment>melhor”;</segment><segment>“por</segment><segment>não</segment><segment>ganhar</segment><segment>o</segment><segment>suficiente</segment><segment>nas</segment><segment>Filipinas”</segment><segment>e</segment><segment>“por</segment><segment>14</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>questões</segment><segment>financeiras”.</segment><segment>Um</segment><segment>aspecto</segment><segment>que</segment><segment>chama</segment><segment>a</segment><segment>atenção</segment><segment>é</segment><segment>a</segment><segment>escolha</segment><segment>do</segment><segment>Brasil</segment><segment>como</segment><segment>destino</segment><segment>migratório:</segment><segment>uma</segment><segment>das</segment><segment>pesquisadas</segment><segment>tinha</segment><segment>interesse</segment><segment>em</segment><segment>migrar</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>Chile,</segment><segment>mas</segment><segment>a</segment><segment>agência</segment><segment>a</segment><segment>aconselhou</segment><segment>a</segment><segment>vir</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>Brasil.</segment><segment>As</segment><segment>demais</segment><segment>respondentes</segment><segment>justificam</segment><segment>sua</segment><segment>escolha</segment><segment>pela</segment><segment>forma</segment><segment>como</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>trata</segment><segment>os</segment><segment>trabalhadores,</segment><segment>ideia</segment><segment>incompatível</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>realidade</segment><segment>dos</segment><segment>trabalhadores</segment><segment>em</segment><segment>geral,</segment><segment>e</segment><segment>em</segment><segment>particular,</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas.</segment><segment>Uma</segment><segment>das</segment><segment>pesquisadas</segment><segment>menciona</segment><segment>que</segment><segment>o</segment><segment>custo</segment><segment>de</segment><segment>vida</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>não</segment><segment>é</segment><segment>tão</segment><segment>alto.</segment><segment>Outra</segment><segment>migrante</segment><segment>que</segment><segment>está</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>há</segment><segment>mais</segment><segment>de</segment><segment>10</segment><segment>anos</segment><segment>justifica</segment><segment>que</segment><segment>escolheu</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>pois</segment><segment>“a</segment><segment>economia</segment><segment>era</segment><segment>boa”.</segment><segment>Quanto</segment><segment>ao</segment><segment>grau</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>do</segment><segment>Estado,</segment><segment>todas</segment><segment>se</segment><segment>sentem</segment><segment>protegidas</segment><segment>pelas</segment><segment>leis</segment><segment>brasileiras,</segment><segment>inclusive</segment><segment>em</segment><segment>um</segment><segment>dos</segment><segment>relatos</segment><segment>uma</segment><segment>das</segment><segment>migrantes</segment><segment>afirma:</segment><segment>“eu</segment><segment>acho</segment><segment>que</segment><segment>é</segment><segment>melhor</segment><segment>aqui</segment><segment>do</segment><segment>que</segment><segment>em</segment><segment>outros</segment><segment>países”.</segment><segment>Cabe</segment><segment>ressaltar</segment><segment>que</segment><segment>tais</segment><segment>colocações</segment><segment>devem</segment><segment>ser</segment><segment>relativizadas,</segment><segment>na</segment><segment>medida</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>o</segment><segment>parâmetro</segment><segment>de</segment><segment>comparação</segment><segment>das</segment><segment>pesquisadas</segment><segment>é</segment><segment>o</segment><segment>contexto</segment><segment>econômico</segment><segment>e</segment><segment>trabalhista</segment><segment>das</segment><segment>Filipinas,</segment><segment>caracterizado</segment><segment>pelo</segment><segment>endividamento</segment><segment>e</segment><segment>por</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>que,</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>maioria,</segment><segment>não</segment><segment>permite</segment><segment>o</segment><segment>sustento</segment><segment>familiar,</segment><segment>fazendo</segment><segment>com</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>seja</segment><segment>uma</segment><segment>opção</segment><segment>mais</segment><segment>viável.</segment><segment>Apesar</segment><segment>disso,</segment><segment>dentre</segment><segment>as</segment><segment>respondentes,</segment><segment>três</segment><segment>pretendem</segment><segment>voltar</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>seu</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>origem.</segment><segment>6.</segment><segment>Conclusão</segment><segment>O</segment><segment>presente</segment><segment>trabalho</segment><segment>se</segment><segment>propôs</segment><segment>a</segment><segment>analisar</segment><segment>o</segment><segment>fenômeno</segment><segment>da</segment><segment>migração</segment><segment>laboral</segment><segment>em</segment><segment>uma</segment><segment>cadeia</segment><segment>global</segment><segment>na</segment><segment>qual</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>se</segment><segment>ocupam</segment><segment>majoritariamente</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>de</segment><segment>cui-</segment><segment>dados,</segment><segment>migrando</segment><segment>de</segment><segment>seus</segment><segment>países</segment><segment>por</segment><segment>razões</segment><segment>econômicas</segment><segment>e</segment><segment>sociais</segment><segment>para</segment><segment>ocupar</segment><segment>posições</segment><segment>instáveis</segment><segment>e</segment><segment>vulneráveis,</segment><segment>dependendo</segment><segment>do</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>destino.</segment><segment>As</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes,</segment><segment>apesar</segment><segment>de</segment><segment>invisibilizadas</segment><segment>por</segment><segment>não</segment><segment>se</segment><segment>inserirem</segment><segment>diretamente</segment><segment>na</segment><segment>lógica</segment><segment>produtiva</segment><segment>do</segment><segment>capital,</segment><segment>sustentam</segment><segment>essa</segment><segment>produção,</segment><segment>na</segment><segment>medida</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>se</segment><segment>ocupam</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>reprodutivo.</segment><segment>A</segment><segment>partir</segment><segment>do</segment><segment>caso</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>filipinas</segment><segment>no</segment><segment>município</segment><segment>de</segment><segment>São</segment><segment>Paulo</segment><segment>buscou-se</segment><segment>explorar</segment><segment>as</segment><segment>motivações</segment><segment>dos</segment><segment>empregadores</segment><segment>brasileiros</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>contratação</segment><segment>dessa</segment><segment>mão-de-</segment><segment>obra</segment><segment>-</segment><segment>considerando</segment><segment>que,</segment><segment>ao</segment><segment>contrário</segment><segment>dos</segment><segment>países</segment><segment>do</segment><segment>Norte,</segment><segment>existe</segment><segment>uma</segment><segment>vasta</segment><segment>oferta</segment><segment>de</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>autóctones</segment><segment>-</segment><segment>e</segment><segment>as</segment><segment>motivações</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>que</segment><segment>escolhem</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>como</segment><segment>destino.</segment><segment>A</segment><segment>partir</segment><segment>de</segment><segment>uma</segment><segment>análise</segment><segment>sobre</segment><segment>a</segment><segment>legislação</segment><segment>brasileira,</segment><segment>que</segment><segment>desde</segment><segment>a</segment><segment>Constituição</segment><segment>Brasileira</segment><segment>de</segment><segment>1988</segment><segment>garante</segment><segment>direitos</segment><segment>às</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas,</segment><segment>direitos</segment><segment>ampliados</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>Emenda</segment><segment>Constitucional</segment><segment>n.</segment><segment>72/2013</segment><segment>à</segment><segment>Lei</segment><segment>Complementar</segment><segment>150/2015,</segment><segment>percebe-se</segment><segment>uma</segment><segment>resistência</segment><segment>de</segment><segment>empregadores</segment><segment>na</segment><segment>implementação</segment><segment>desses</segment><segment>direitos.</segment><segment>A</segment><segment>dificuldade</segment><segment>de</segment><segment>fiscalização,</segment><segment>a</segment><segment>imposição</segment><segment>de</segment><segment>encargos</segment><segment>trabalhistas,</segment><segment>os</segment><segment>juízos</segment><segment>em</segment><segment>torno</segment><segment>da</segment><segment>inviolabilidade</segment><segment>do</segment><segment>lar</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>peso</segment><segment>do</segment><segment>preconceito</segment><segment>racial</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>classe</segment><segment>na</segment><segment>sociedade</segment><segment>brasileira</segment><segment>são</segment><segment>barreiras</segment><segment>objetivas</segment><segment>e</segment><segment>subjetivas</segment><segment>à</segment><segment>formalização</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico.</segment><segment>Nesse</segment><segment>cenário,</segment><segment>a</segment><segment>contratação</segment><segment>de</segment><segment>migrantes</segment><segment>passa</segment><segment>a</segment><segment>ser</segment><segment>uma</segment><segment>alternativa,</segment><segment>tendo</segment><segment>em</segment><segment>vista</segment><segment>que</segment><segment>mulheres</segment><segment>migrantes</segment><segment>se</segment><segment>encontram</segment><segment>em</segment><segment>situação</segment><segment>de</segment><segment>maior</segment><segment>vulnerabilidade</segment><segment>e</segment><segment>constrangimento</segment><segment>diante</segment><segment>de</segment><segment>condições</segment><segment>impostas</segment><segment>pelos</segment><segment>empregadores,</segment><segment>condições</segment><segment>que,</segment><segment>apesar</segment><segment>de</segment><segment>precárias</segment><segment>e</segment><segment>de,</segment><segment>por</segment><segment>vezes,</segment><segment>violarem</segment><segment>a</segment><segment>legislação,</segment><segment>podem</segment><segment>ser</segment><segment>consideradas</segment><segment>por</segment><segment>elas</segment><segment>melhores</segment><segment>que</segment><segment>as</segment><segment>enfrentadas</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>origem.</segment><segment>Um</segment><segment>migrante</segment><segment>tem</segment><segment>muito</segment><segment>a</segment><segment>perder</segment><segment>caso</segment><segment>fique</segment><segment>desempregado</segment><segment>em</segment><segment>um</segment><segment>país</segment><segment>em</segment><segment>que</segment><segment>não</segment><segment>conhece</segment><segment>seus</segment><segment>direitos</segment><segment>e</segment><segment>não</segment><segment>possui</segment><segment>familiares</segment><segment>e</segment><segment>amigos</segment><segment>próximos.</segment><segment>Além</segment><segment>disso,</segment><segment>desconhecem</segment><segment>a</segment><segment>legislação</segment><segment>e</segment><segment>não</segment><segment>há</segment><segment>como</segment><segment>reivindicar</segment><segment>direitos</segment><segment>que</segment><segment>não</segment><segment>conhecem.</segment><segment>No</segment><segment>caso</segment><segment>das</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>que</segment><segment>escolhem</segment><segment>o</segment><segment>Brasil</segment><segment>como</segment><segment>destino,</segment><segment>a</segment><segment>pesquisa</segment><segment>de</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>15</segment><segment>Martins</segment><segment>(2019a),</segment><segment>as</segment><segment>notícias</segment><segment>veiculadas</segment><segment>na</segment><segment>imprensa</segment><segment>sobre</segment><segment>violações</segment><segment>trabalhistas</segment><segment>e</segment><segment>as</segment><segment>respostas</segment><segment>obtidas</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>da</segment><segment>pesquisa</segment><segment>empírica</segment><segment>possibilitam</segment><segment>um</segment><segment>conhecimento</segment><segment>do</segment><segment>perfil</segment><segment>dessas</segment><segment>trabalhadoras,</segment><segment>assim</segment><segment>como</segment><segment>de</segment><segment>suas</segment><segment>relações</segment><segment>e</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>trabalho.</segment><segment>Desta</segment><segment>maneira,</segment><segment>fica</segment><segment>evidente</segment><segment>que</segment><segment>a</segment><segment>migração</segment><segment>laboral</segment><segment>se</segment><segment>apresenta</segment><segment>como</segment><segment>uma</segment><segment>oportunidade</segment><segment>para</segment><segment>as</segment><segment>mulheres</segment><segment>dos</segment><segment>países</segment><segment>periféricos</segment><segment>encontrarem</segment><segment>caminhos</segment><segment>para</segment><segment>melhorar</segment><segment>a</segment><segment>vida</segment><segment>de</segment><segment>suas</segment><segment>famílias,</segment><segment>mesmo</segment><segment>que</segment><segment>em</segment><segment>ocupações</segment><segment>menos</segment><segment>valorizadas.</segment><segment>É</segment><segment>um</segment><segment>processo</segment><segment>marcado</segment><segment>por</segment><segment>custos</segment><segment>emocionais,</segment><segment>causados</segment><segment>pela</segment><segment>distância,</segment><segment>físicos</segment><segment>e/ou</segment><segment>psicológicos,</segment><segment>em</segment><segment>razão</segment><segment>das</segment><segment>condições</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>enfrentadas</segment><segment>e</segment><segment>das</segment><segment>violências</segment><segment>diretas</segment><segment>ou</segment><segment>indiretas</segment><segment>que</segment><segment>vivem</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>dia-a-dia.</segment><segment>Recebido</segment><segment>em:</segment><segment>26/03/2025.</segment><segment>Aprovado</segment><segment>em:</segment><segment>14/04/2025.</segment><segment>Referências</segment><segment>Abreu,</segment><segment>A.</segment><segment>K.</segment><segment>O.</segment><segment>2021.</segment><segment>O</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>remunerado:</segment><segment>um</segment><segment>espaço</segment><segment>racializado.</segment><segment>Em</segment><segment>Entre</segment><segment>relações</segment><segment>de</segment><segment>cuidado</segment><segment>e</segment><segment>vivências</segment><segment>de</segment><segment>vulnerabilidade:</segment><segment>dilemas</segment><segment>e</segment><segment>desafios</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>e</segment><segment>de</segment><segment>cuidados</segment><segment>remunerado</segment><segment>no</segment><segment>Brasil,</segment><segment>editado</segment><segment>por</segment><segment>L.</segment><segment>Pinheiro,</segment><segment>C.</segment><segment>Tokarski</segment><segment>e</segment><segment>A.</segment><segment>C.</segment><segment>Posthuma,</segment><segment>47–67.</segment><segment>Brasília:</segment><segment>IPEA.</segment><segment>https://www.ipea.gov.br/portal/index.php?option=com_content&amp;</segment><segment>view=article&amp;id=38920&amp;Itemid=466.</segment><segment>Anderson,</segment><segment>B.</segment><segment>2002.</segment><segment>Just</segment><segment>another</segment><segment>job?</segment><segment>The</segment><segment>commodification</segment><segment>of</segment><segment>Domestic</segment><segment>Labor.</segment><segment>Em</segment><segment>Global</segment><segment>Woman:</segment><segment>Nannies,</segment><segment>Maids</segment><segment>and</segment><segment>Sex</segment><segment>Workers</segment><segment>in</segment><segment>the</segment><segment>New</segment><segment>Economy,</segment><segment>editado</segment><segment>por</segment><segment>B.</segment><segment>Ehrenreich</segment><segment>e</segment><segment>Arlie</segment><segment>R.</segment><segment>Hochschild,</segment><segment>104–114.</segment><segment>New</segment><segment>York:</segment><segment>Metropolitan</segment><segment>Books,</segment><segment>Henry</segment><segment>Holt</segment><segment>/</segment><segment>Company.</segment><segment>Bernardino</segment><segment>Costa,</segment><segment>J.</segment><segment>2012.</segment><segment>Migração,</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>e</segment><segment>afeto.</segment><segment>Cadernos</segment><segment>Pagu,</segment><segment>número</segment><segment>39,</segment><segment>447–459.</segment><segment>https://doi.org/10.1590/S0104-83332012000200016.</segment><segment>Brasil.</segment><segment>2013.</segment><segment>Emenda</segment><segment>Constitucional</segment><segment>nº</segment><segment>72,</segment><segment>de</segment><segment>02</segment><segment>de</segment><segment>abril</segment><segment>de</segment><segment>2013.</segment><segment>http://www.planalto.gov.br/</segment><segment>ccivil_03/constituicao/emendas/emc/emc72.htm.</segment><segment>.</segment><segment>2017.</segment><segment>Lei</segment><segment>nº</segment><segment>13.445,</segment><segment>de</segment><segment>24</segment><segment>de</segment><segment>maio</segment><segment>de</segment><segment>2017.</segment><segment>http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/</segment><segment>_ato2015-2018/2017/lei/l13445.htm.</segment><segment>CHDIC,</segment><segment>Centro</segment><segment>de</segment><segment>Direitos</segment><segment>Humanos</segment><segment>e</segment><segment>Cidadania</segment><segment>do</segment><segment>Imigrante.</segment><segment>2019.</segment><segment>Migrantes</segment><segment>e</segment><segment>Refugiadas</segment><segment>Trabalhadoras</segment><segment>Domésticas</segment><segment>na</segment><segment>Cidade</segment><segment>de</segment><segment>São</segment><segment>Paulo</segment><segment>e</segment><segment>Região</segment><segment>Metropolitana.</segment><segment>https://www.cdhic.</segment><segment>org.br/_f</segment><segment>iles/ugd/c00d30_e0d45d4d00b144f</segment><segment>d96b53e6362f</segment><segment>086e3.pdf</segment><segment>.</segment><segment>DIEESE.</segment><segment>2023.</segment><segment>O</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>10</segment><segment>anos</segment><segment>após</segment><segment>a</segment><segment>PEC</segment><segment>das</segment><segment>domésticas.</segment><segment>https://www.dieese.org.</segment><segment>br/outraspublicacoes/2021/trabalhoDomestico.html.</segment><segment>16</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>Ferreira,</segment><segment>Lívia.</segment><segment>2022.</segment><segment>Trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>imigrantes</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>falta</segment><segment>de</segment><segment>proteção</segment><segment>nas</segment><segment>intermedi-</segment><segment>ações</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>no</segment><segment>Brasil.</segment><segment>Em</segment><segment>Informalidade</segment><segment>e</segment><segment>Proteção</segment><segment>dos</segment><segment>Trabalhadores</segment><segment>Imigrantes:</segment><segment>Navegando</segment><segment>pelo</segment><segment>Humanitarismo,</segment><segment>Securitização</segment><segment>e</segment><segment>Dignidade,</segment><segment>editado</segment><segment>por</segment><segment>Francis</segment><segment>Virginio,</segment><segment>59–68.</segment><segment>São</segment><segment>Paulo:</segment><segment>Editora</segment><segment>Outras</segment><segment>Expressões.</segment><segment>https://www.olhardireto.com.br/conceito/</segment><segment>uploads/000102202212432.pdf</segment><segment>.</segment><segment>Guevarra,</segment><segment>A.</segment><segment>R.</segment><segment>2009.</segment><segment>Marketing</segment><segment>Dreams,</segment><segment>Manufacturing</segment><segment>Heroes.</segment><segment>New</segment><segment>Brunswick:</segment><segment>Rutgers</segment><segment>Uni-</segment><segment>versity</segment><segment>Press.</segment><segment>Hirata,</segment><segment>H.</segment><segment>e</segment><segment>D.</segment><segment>Kergoat.</segment><segment>2007.</segment><segment>Novas</segment><segment>configurações</segment><segment>da</segment><segment>divisão</segment><segment>sexual</segment><segment>do</segment><segment>trabalho.</segment><segment>Cadernos</segment><segment>de</segment><segment>Pesquisa</segment><segment>37:595–609.</segment><segment>https://www.scielo.br/j/cp/a/cCztcWVvvtWGDvFqRmdsBWQ/</segment><segment>?f</segment><segment>ormat=pdf</segment><segment>&amp;lang=pt.</segment><segment>Hirata,</segment><segment>Helena.</segment><segment>2009.</segment><segment>A</segment><segment>precarização</segment><segment>e</segment><segment>a</segment><segment>divisão</segment><segment>internacional</segment><segment>e</segment><segment>sexual</segment><segment>do</segment><segment>trabalho.</segment><segment>Sociologias</segment><segment>11</segment><segment>(21):</segment><segment>24–41.</segment><segment>.</segment><segment>2015.</segment><segment>O</segment><segment>que</segment><segment>mudou</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>que</segment><segment>permanece</segment><segment>no</segment><segment>panorama</segment><segment>da</segment><segment>desigualdade</segment><segment>entre</segment><segment>homens</segment><segment>e</segment><segment>mulheres?</segment><segment>Divisão</segment><segment>sexual</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>e</segment><segment>relações</segment><segment>de</segment><segment>gênero</segment><segment>numa</segment><segment>perspectiva</segment><segment>comparativa.</segment><segment>São</segment><segment>Paulo:</segment><segment>Fundação</segment><segment>Friedrich</segment><segment>Ebert</segment><segment>Stiftung</segment><segment>Brasil.</segment><segment>Acedido</segment><segment>em</segment><segment>25</segment><segment>de</segment><segment>junho</segment><segment>de</segment><segment>2026.</segment><segment>https://library.f</segment><segment>es.de/pdf</segment><segment>-</segment><segment>f</segment><segment>iles/bueros/brasilien/12133.pdf</segment><segment>.</segment><segment>International</segment><segment>Labour</segment><segment>Organization.</segment><segment>2015.</segment><segment>ILO</segment><segment>Global</segment><segment>estimates</segment><segment>of</segment><segment>migrant</segment><segment>workers</segment><segment>and</segment><segment>migrant</segment><segment>domestic</segment><segment>workers:</segment><segment>results</segment><segment>and</segment><segment>methodology.</segment><segment>Geneva:</segment><segment>International</segment><segment>Labour</segment><segment>Office.</segment><segment>https://</segment><segment>www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---</segment><segment>dgreports/---</segment><segment>dcomm/---</segment><segment>publ/documents/</segment><segment>publication/wcms_808935.pdf</segment><segment>.</segment><segment>Kofman,</segment><segment>Eleonore,</segment><segment>Annie</segment><segment>Phizacklea,</segment><segment>Parvati</segment><segment>Raghuram</segment><segment>e</segment><segment>Rosemary</segment><segment>Sales.</segment><segment>2000.</segment><segment>Female</segment><segment>‘Birds</segment><segment>of</segment><segment>Passage’</segment><segment>a</segment><segment>Decade</segment><segment>Later:</segment><segment>Gender</segment><segment>and</segment><segment>Immigration</segment><segment>in</segment><segment>the</segment><segment>European</segment><segment>Union.</segment><segment>International</segment><segment>Migration</segment><segment>Review.</segment><segment>Lisboa,</segment><segment>T.</segment><segment>K.</segment><segment>2007.</segment><segment>Fluxos</segment><segment>migratórios</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>reprodutivo.</segment><segment>Estudos</segment><segment>Feministas</segment><segment>15</segment><segment>(3):</segment><segment>805–821.</segment><segment>Locatelli,</segment><segment>Piero.</segment><segment>2017a.</segment><segment>“Ela</segment><segment>me</segment><segment>chamava</segment><segment>de</segment><segment>estúpida”,</segment><segment>doméstica</segment><segment>filipina</segment><segment>conta</segment><segment>como</segment><segment>era</segment><segment>tratada</segment><segment>em</segment><segment>casa</segment><segment>de</segment><segment>alta</segment><segment>renda.</segment><segment>https://reporterbrasil.org.br/2017/08/ela-me-chamava-de-estupida-</segment><segment>domestica-f</segment><segment>ilipina-conta-como-era-tratada-em-casa-de-alta-renda/.</segment><segment>.</segment><segment>2017b.</segment><segment>Domésticas</segment><segment>das</segment><segment>Filipinas</segment><segment>são</segment><segment>escravizadas</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo.</segment><segment>https://reporterbrasil.</segment><segment>org.br/2017/07/domesticas-das-f</segment><segment>ilipinas-sao-escravizadas-em-sao-paulo/.</segment><segment>.</segment><segment>2018.</segment><segment>Condenado</segment><segment>por</segment><segment>tráfico</segment><segment>de</segment><segment>pessoas,</segment><segment>empresário</segment><segment>chamou</segment><segment>de</segment><segment>“oportunista”</segment><segment>filipina</segment><segment>vítima</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>escravo.</segment><segment>https://reporterbrasil.org.br/2018/05/condenado-por-traf</segment><segment>ico-</segment><segment>de-pessoas-empresario-chamou-de-oportunista-f</segment><segment>ilipina-vitima-de-trabalho-escravo/.</segment><segment>Martins,</segment><segment>Ester</segment><segment>Ribeiro.</segment><segment>2019a.</segment><segment>Migração</segment><segment>internacional</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>mercado</segment><segment>global</segment><segment>de</segment><segment>cuidados:</segment><segment>um</segment><segment>estudo</segment><segment>sobre</segment><segment>filipinas</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo.</segment><segment>Dissertação</segment><segment>(Mestrado</segment><segment>em</segment><segment>Sociologia),</segment><segment>Universidade</segment><segment>Estadual</segment><segment>de</segment><segment>Campinas,</segment><segment>Instituto</segment><segment>de</segment><segment>Filosofia</segment><segment>e</segment><segment>Ciências</segment><segment>Humanas.</segment><segment>.</segment><segment>2019b.</segment><segment>Migração</segment><segment>internacional</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>mercado</segment><segment>global</segment><segment>de</segment><segment>cuidados:</segment><segment>um</segment><segment>estudo</segment><segment>sobre</segment><segment>filipinas</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo.</segment><segment>Dissertação</segment><segment>(Mestrado</segment><segment>em</segment><segment>Sociologia),</segment><segment>Universidade</segment><segment>Estadual</segment><segment>de</segment><segment>Campinas,</segment><segment>Instituto</segment><segment>de</segment><segment>Filosofia</segment><segment>e</segment><segment>Ciências</segment><segment>Humanas.</segment><segment>Martins,</segment><segment>Ester</segment><segment>Ribeiro</segment><segment>e</segment><segment>Rosana</segment><segment>Baeninger.</segment><segment>2020.</segment><segment>Migração</segment><segment>internacional</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>mercado</segment><segment>global</segment><segment>de</segment><segment>cuidados:</segment><segment>Um</segment><segment>estudo</segment><segment>sobre</segment><segment>filipinas</segment><segment>em</segment><segment>São</segment><segment>Paulo,</segment><segment>Brasil.</segment><segment>Cidades</segment><segment>40:103–116.</segment><segment>https://journals.openedition.org/cidades/2272.</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>17</segment><segment>Martins,</segment><segment>Ester</segment><segment>Ribeiro</segment><segment>e</segment><segment>Luís</segment><segment>Renato</segment><segment>Vedovato.</segment><segment>2017.</segment><segment>Migração</segment><segment>internacional</segment><segment>de</segment><segment>mulheres</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>remunerado:</segment><segment>opressão</segment><segment>e</segment><segment>cidadania</segment><segment>na</segment><segment>era</segment><segment>da</segment><segment>globalização.</segment><segment>Revista</segment><segment>Direito</segment><segment>e</segment><segment>Práxis</segment><segment>8</segment><segment>(3):</segment><segment>1975–2009.</segment><segment>https://www.redalyc.org/pdf</segment><segment>/3509/350952739007.pdf</segment><segment>.</segment><segment>Ogaya,</segment><segment>C.</segment><segment>2020.</segment><segment>The</segment><segment>Rights</segment><segment>Movement</segment><segment>for</segment><segment>Domestic</segment><segment>Workers</segment><segment>in</segment><segment>the</segment><segment>Philippines.</segment><segment>Revue</segment><segment>Internationale</segment><segment>des</segment><segment>Études</segment><segment>du</segment><segment>Développement,</segment><segment>número</segment><segment>242,</segment><segment>https://www.cairn.inf</segment><segment>o/revue-</segment><segment>internationale-des-etudes-du-developpement-2020-2-page-169.htm.</segment><segment>OIM.</segment><segment>2023.</segment><segment>World</segment><segment>Migration</segment><segment>Report</segment><segment>2022.</segment><segment>https://publications.iom.int/books/world-migration-</segment><segment>report-2022.</segment><segment>OIT.</segment><segment>2011.</segment><segment>Convenio</segment><segment>sobre</segment><segment>las</segment><segment>trabajadoras</segment><segment>y</segment><segment>los</segment><segment>trabajadores</segment><segment>domésticos</segment><segment>(C189).</segment><segment>https://www.ilo.</segment><segment>org/dyn/normlex/es/f</segment><segment>?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C189.</segment><segment>Parreñas,</segment><segment>R.</segment><segment>S.</segment><segment>2015.</segment><segment>Servants</segment><segment>of</segment><segment>Globalization.</segment><segment>Stanford</segment><segment>University</segment><segment>Press.</segment><segment>Pearce,</segment><segment>D.</segment><segment>1978.</segment><segment>The</segment><segment>feminization</segment><segment>of</segment><segment>poverty.</segment><segment>Urban</segment><segment>and</segment><segment>Social</segment><segment>Change</segment><segment>Review</segment><segment>11</segment><segment>(1-2):</segment><segment>28–36.</segment><segment>Pinheiro,</segment><segment>Luana</segment><segment>Simões,</segment><segment>Fernanda</segment><segment>Lira</segment><segment>Goes,</segment><segment>Marcela</segment><segment>Torres</segment><segment>Rezende</segment><segment>e</segment><segment>Natália</segment><segment>de</segment><segment>Oliveira</segment><segment>Fontoura.</segment><segment>2019.</segment><segment>Os</segment><segment>desafios</segment><segment>do</segment><segment>passado</segment><segment>no</segment><segment>trabalho</segment><segment>doméstico</segment><segment>do</segment><segment>século</segment><segment>XXI:</segment><segment>reflexões</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>caso</segment><segment>brasileiro</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>dos</segment><segment>dados</segment><segment>da</segment><segment>PNAD</segment><segment>Contínua.</segment><segment>Texto</segment><segment>para</segment><segment>Discussão</segment><segment>2528.</segment><segment>Brasília:</segment><segment>Instituto</segment><segment>de</segment><segment>Pesquisa</segment><segment>Econômica</segment><segment>Aplicada</segment><segment>(IPEA).</segment><segment>https://www.ipea.gov.br/portal/images/</segment><segment>stories/PDFs/TDs/td_2528.pdf</segment><segment>.</segment><segment>Pombo,</segment><segment>Graciela.</segment><segment>2015.</segment><segment>Migrant</segment><segment>Women</segment><segment>and</segment><segment>Gender</segment><segment>Violence:</segment><segment>Strategies</segment><segment>and</segment><segment>Perspectives</segment><segment>for</segment><segment>In-</segment><segment>terventions.</segment><segment>Buenos</segment><segment>Aires:</segment><segment>International</segment><segment>Organization</segment><segment>for</segment><segment>Migration.</segment><segment>Acedido</segment><segment>em</segment><segment>25</segment><segment>de</segment><segment>junho</segment><segment>de</segment><segment>2026.</segment><segment>https://www.iom.int/sites/g/f</segment><segment>iles/tmzbdl486/f</segment><segment>iles/2018-07/Manual_OIM-</segment><segment>ENG-web-23-11.pdf</segment><segment>.</segment><segment>Quintella,</segment><segment>Sérgio.</segment><segment>2017.</segment><segment>Famílias</segment><segment>investem</segment><segment>em</segment><segment>empregadas</segment><segment>e</segment><segment>babás</segment><segment>filipinas.</segment><segment>https://vejasp.abril.</segment><segment>com.br/cidades/babas-empregadas-f</segment><segment>ilipinas/.</segment><segment>Rossi,</segment><segment>Amanda</segment><segment>e</segment><segment>Piero</segment><segment>Locatelli.</segment><segment>2020.</segment><segment>Vítima</segment><segment>de</segment><segment>tráfico</segment><segment>de</segment><segment>pessoas</segment><segment>e</segment><segment>trabalho</segment><segment>escravo:</segment><segment>a</segment><segment>rotina</segment><segment>de</segment><segment>abusos</segment><segment>e</segment><segment>multas</segment><segment>de</segment><segment>doméstica</segment><segment>filipina</segment><segment>em</segment><segment>SP.</segment><segment>https://reporterbrasil.org.br/2020/07/vitima-</segment><segment>de</segment><segment>-</segment><segment>traf</segment><segment>ico</segment><segment>-</segment><segment>de</segment><segment>-</segment><segment>pessoas</segment><segment>-</segment><segment>e</segment><segment>-</segment><segment>trabalho</segment><segment>-</segment><segment>escravo</segment><segment>-</segment><segment>a</segment><segment>-</segment><segment>rotina</segment><segment>-</segment><segment>de</segment><segment>-</segment><segment>abusos</segment><segment>-</segment><segment>e</segment><segment>-</segment><segment>multas</segment><segment>-</segment><segment>de</segment><segment>-</segment><segment>domestica-f</segment><segment>ilipina-em-sp/.</segment><segment>Rubio,</segment><segment>Sonia</segment><segment>Parella.</segment><segment>2005.</segment><segment>Segregación</segment><segment>laboral</segment><segment>y</segment><segment>“vulnerabilidad</segment><segment>social”</segment><segment>de</segment><segment>la</segment><segment>mujer</segment><segment>inmigrante</segment><segment>a</segment><segment>partir</segment><segment>de</segment><segment>la</segment><segment>interacción</segment><segment>entre</segment><segment>clase</segment><segment>social,</segment><segment>género</segment><segment>y</segment><segment>etnia.</segment><segment>Em</segment><segment>El</segment><segment>uso</segment><segment>de</segment><segment>las</segment><segment>políticas</segment><segment>sociales</segment><segment>por</segment><segment>las</segment><segment>mujeres</segment><segment>inmigrantes,</segment><segment>editado</segment><segment>por</segment><segment>Lluís</segment><segment>Flaquer</segment><segment>e</segment><segment>Carlota</segment><segment>Solé,</segment><segment>97–136.</segment><segment>Acesso</segment><segment>em:</segment><segment>25</segment><segment>jun.</segment><segment>2026.</segment><segment>Madrid:</segment><segment>Instituto</segment><segment>de</segment><segment>la</segment><segment>Mujer,</segment><segment>Ministerio</segment><segment>de</segment><segment>Trabajo</segment><segment>y</segment><segment>Asuntos</segment><segment>Sociales.</segment><segment>https://ddd.uab.cat/pub/caplli/2005/216882/usopolsoc_a2005p97iSPA.pdf</segment><segment>.</segment><segment>Sassen,</segment><segment>Saskia.</segment><segment>2002.</segment><segment>Global</segment><segment>Cities</segment><segment>and</segment><segment>Survival</segment><segment>Circuits.</segment><segment>Em</segment><segment>Global</segment><segment>Woman:</segment><segment>Nannies,</segment><segment>Maids,</segment><segment>and</segment><segment>Sex</segment><segment>Workers</segment><segment>in</segment><segment>the</segment><segment>New</segment><segment>Economy,</segment><segment>editado</segment><segment>por</segment><segment>Barbara</segment><segment>Ehrenreich</segment><segment>e</segment><segment>Arlie</segment><segment>Russell</segment><segment>Hochschild,</segment><segment>254–273.</segment><segment>New</segment><segment>York:</segment><segment>Henry</segment><segment>Holt.</segment><segment>Simões,</segment><segment>André</segment><segment>e</segment><segment>João</segment><segment>Hallak.</segment><segment>2021.</segment><segment>A</segment><segment>inserção</segment><segment>do</segment><segment>imigrante</segment><segment>no</segment><segment>mercado</segment><segment>formal</segment><segment>de</segment><segment>trabalho</segment><segment>brasileiro</segment><segment>entre</segment><segment>2011</segment><segment>e</segment><segment>2020.</segment><segment>Em</segment><segment>Relatório</segment><segment>Anual</segment><segment>2021</segment><segment>–</segment><segment>2011-2020:</segment><segment>Uma</segment><segment>Década</segment><segment>de</segment><segment>Desafios</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>Imigração</segment><segment>e</segment><segment>o</segment><segment>Refúgio,</segment><segment>editado</segment><segment>por</segment><segment>Leonardo</segment><segment>Cavalcanti,</segment><segment>Antônio</segment><segment>Oliveira</segment><segment>e</segment><segment>Bianca</segment><segment>Silva,</segment><segment>118–154.</segment><segment>Brasília.</segment><segment>https://portaldeimigracao.mj.gov.br/images/Obmigra_</segment><segment>2020/Relat%C3%B3rio_Anual/Relato%CC%81rio_Anual_-_Completo.pdf</segment><segment>.</segment><segment>SISMIGRA.</segment><segment>2025.</segment><segment>Sismigra</segment><segment>Ano</segment><segment>Registro.</segment><segment>https</segment><segment>:</segment><segment>/</segment><segment>/</segment><segment>datamigra</segment><segment>.</segment><segment>mj</segment><segment>.</segment><segment>gov</segment><segment>.</segment><segment>br</segment><segment>/</segment><segment>#</segment><segment>/</segment><segment>public</segment><segment>/</segment><segment>bases</segment><segment>/</segment><segment>sisMigraAnoRegistro.</segment><segment>18</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>Valenzuela,</segment><segment>María</segment><segment>Elena,</segment><segment>María</segment><segment>Laura</segment><segment>Scuro</segment><segment>e</segment><segment>Isabel</segment><segment>Valeria</segment><segment>Trigo.</segment><segment>2020.</segment><segment>Desigualdad,</segment><segment>crisis</segment><segment>de</segment><segment>los</segment><segment>cuidados</segment><segment>y</segment><segment>migración</segment><segment>del</segment><segment>trabajo</segment><segment>doméstico</segment><segment>remunerado</segment><segment>en</segment><segment>América</segment><segment>Latina.</segment><segment>Santiago:</segment><segment>Comisión</segment><segment>Económica</segment><segment>para</segment><segment>América</segment><segment>Latina</segment><segment>y</segment><segment>el</segment><segment>Caribe</segment><segment>(CEPAL).</segment><segment>Acedido</segment><segment>em</segment><segment>25</segment><segment>de</segment><segment>junho</segment><segment>de</segment><segment>2026.</segment><segment>http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/46537/S2000799_es.pdf</segment><segment>.</segment><segment>Vieira,</segment><segment>Regina</segment><segment>Stela</segment><segment>Corrêa.</segment><segment>2020.</segment><segment>Cuidado,</segment><segment>crise</segment><segment>e</segment><segment>os</segment><segment>limites</segment><segment>do</segment><segment>direito</segment><segment>do</segment><segment>trabalho</segment><segment>brasileiro.</segment><segment>Acesso</segment><segment>em:</segment><segment>25</segment><segment>jun.</segment><segment>2026,</segment><segment>Revista</segment><segment>Direito</segment><segment>e</segment><segment>Práxis</segment><segment>11</segment><segment>(4):</segment><segment>2517–2542.</segment><segment>https://doi.org/10.</segment><segment>1590/2179-8966/2020/50150.</segment><segment>https://doi.org/10.1590/2179-8966/2020/50150.</segment><segment>Villen,</segment><segment>Patrícia</segment><segment>e</segment><segment>Karina</segment><segment>Quintanilha.</segment><segment>2020.</segment><segment>A</segment><segment>nova</segment><segment>lei</segment><segment>da</segment><segment>migração</segment><segment>(13.445/2017)</segment><segment>como</segment><segment>espelho</segment><segment>de</segment><segment>forças</segment><segment>ambivalentes.</segment><segment>Em</segment><segment>Nova</segment><segment>Lei</segment><segment>de</segment><segment>Migração:</segment><segment>os</segment><segment>três</segment><segment>primeiros</segment><segment>anos,</segment><segment>editado</segment><segment>por</segment><segment>André</segment><segment>de</segment><segment>Carvalho</segment><segment>Ramos,</segment><segment>Luís</segment><segment>Renato</segment><segment>Vedovato</segment><segment>e</segment><segment>Rosana</segment><segment>Baeninger,</segment><segment>130–144.</segment><segment>Campinas:</segment><segment>Núcleo</segment><segment>de</segment><segment>Estudos</segment><segment>de</segment><segment>População</segment><segment>“Elza</segment><segment>Berquó”</segment><segment>(NEPO/UNICAMP).</segment><segment>https:</segment><segment>//www.nepo.unicamp.br/publicacoes/livros/leimig/lei_mig.pdf</segment><segment>.</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>19</segment><segment>Appendix</segment><segment>1.</segment><segment>APÊNDICE</segment><segment>A</segment><segment>-</segment><segment>Questionário</segment><segment>aplicado</segment><segment>à</segment><segment>trabalhadoras</segment><segment>domésticas</segment><segment>filipinas</segment><segment>no</segment><segment>Brasil</segment><segment>1.</segment><segment>Qual</segment><segment>o</segment><segment>seu</segment><segment>nome?</segment><segment>(A</segment><segment>identificação</segment><segment>é</segment><segment>opcional)</segment><segment>2.</segment><segment>Qual</segment><segment>a</segment><segment>sua</segment><segment>idade?</segment><segment>3.</segment><segment>Qual</segment><segment>o</segment><segment>seu</segment><segment>estado</segment><segment>civil?</segment><segment>a.</segment><segment>Solteira</segment><segment>b.</segment><segment>Casada</segment><segment>c.</segment><segment>Divorciada</segment><segment>d.</segment><segment>Outro</segment><segment>4.</segment><segment>Você</segment><segment>tem</segment><segment>filhos?</segment><segment>a.</segment><segment>Sim,</segment><segment>eles</segment><segment>vivem</segment><segment>comigo</segment><segment>b.</segment><segment>Sim,</segment><segment>eles</segment><segment>vivem</segment><segment>no</segment><segment>meu</segment><segment>país</segment><segment>c.</segment><segment>Não</segment><segment>5.</segment><segment>Qual</segment><segment>o</segment><segment>seu</segment><segment>grau</segment><segment>de</segment><segment>escolaridade?</segment><segment>a.</segment><segment>Fundamental</segment><segment>b.</segment><segment>Ensino</segment><segment>médio</segment><segment>(incompleto)</segment><segment>c.</segment><segment>Ensino</segment><segment>médio</segment><segment>(completo)</segment><segment>d.</segment><segment>Superior</segment><segment>(incompleto)</segment><segment>e.</segment><segment>Superior</segment><segment>(completo)</segment><segment>6.</segment><segment>Há</segment><segment>quanto</segment><segment>tempo</segment><segment>você</segment><segment>está</segment><segment>no</segment><segment>Brasil?</segment><segment>7.</segment><segment>Qual</segment><segment>a</segment><segment>sua</segment><segment>situação</segment><segment>migratória?</segment><segment>a.</segment><segment>Visto</segment><segment>permanente</segment><segment>b.</segment><segment>Visto</segment><segment>temporário</segment><segment>c.</segment><segment>Protocolo</segment><segment>d.</segment><segment>Sem</segment><segment>documentos</segment><segment>8.</segment><segment>Você</segment><segment>migrou</segment><segment>para</segment><segment>outro</segment><segment>país</segment><segment>antes</segment><segment>do</segment><segment>Brasil?</segment><segment>Se</segment><segment>sim,</segment><segment>qual?</segment><segment>9.</segment><segment>Você</segment><segment>envia</segment><segment>remessas</segment><segment>para</segment><segment>seus</segment><segment>familiares</segment><segment>em</segment><segment>seu</segment><segment>país?</segment><segment>a.</segment><segment>Sim</segment><segment>b.</segment><segment>Não</segment><segment>10.</segment><segment>Qual</segment><segment>era</segment><segment>sua</segment><segment>ocupação</segment><segment>antes</segment><segment>da</segment><segment>migração?</segment><segment>11.</segment><segment>Porque</segment><segment>você</segment><segment>decidiu</segment><segment>deixar</segment><segment>seu</segment><segment>país?</segment><segment>12.</segment><segment>Quais</segment><segment>motivos</segment><segment>fizeram</segment><segment>você</segment><segment>escolher</segment><segment>o</segment><segment>Brasil?</segment><segment>20</segment><segment>Carina</segment><segment>Rodrigues</segment><segment>Mamede</segment><segment>Oliveira</segment><segment>13.</segment><segment>Como</segment><segment>você</segment><segment>chegou</segment><segment>ao</segment><segment>Brasil?</segment><segment>a.</segment><segment>Sozinha</segment><segment>b.</segment><segment>Com</segment><segment>a</segment><segment>minha</segment><segment>família</segment><segment>c.</segment><segment>Através</segment><segment>de</segment><segment>agências</segment><segment>de</segment><segment>recrutamento</segment><segment>d.</segment><segment>Outro</segment><segment>14.</segment><segment>Você</segment><segment>veio</segment><segment>com</segment><segment>um</segment><segment>emprego</segment><segment>garantido</segment><segment>ou</segment><segment>foi</segment><segment>contratada</segment><segment>depois</segment><segment>da</segment><segment>chegada?</segment><segment>15.</segment><segment>Você</segment><segment>trabalha</segment><segment>no</segment><segment>mesmo</segment><segment>emprego</segment><segment>todos</segment><segment>os</segment><segment>dias</segment><segment>ou</segment><segment>em</segment><segment>casas</segment><segment>diferentes?</segment><segment>a.</segment><segment>No</segment><segment>mesmo</segment><segment>emprego</segment><segment>todos</segment><segment>os</segment><segment>dias</segment><segment>b.</segment><segment>Em</segment><segment>casas</segment><segment>diferentes</segment><segment>16.</segment><segment>Como</segment><segment>é</segment><segment>seu</segment><segment>contrato?</segment><segment>a.</segment><segment>Contrato</segment><segment>escrito</segment><segment>b.</segment><segment>Contrato</segment><segment>verbal</segment><segment>17.</segment><segment>Você</segment><segment>trabalha</segment><segment>com</segment><segment>registro</segment><segment>na</segment><segment>Carteira</segment><segment>de</segment><segment>Trabalho?</segment><segment>a.</segment><segment>Sim</segment><segment>b.</segment><segment>Não</segment><segment>18.</segment><segment>Você</segment><segment>possui</segment><segment>horário</segment><segment>para</segment><segment>almoço</segment><segment>e/ou</segment><segment>descanso?</segment><segment>a.</segment><segment>Sim</segment><segment>b.</segment><segment>Não</segment><segment>19.</segment><segment>Você</segment><segment>mora</segment><segment>no</segment><segment>seu</segment><segment>local</segment><segment>de</segment><segment>trabalho?</segment><segment>a.</segment><segment>Sim</segment><segment>b.</segment><segment>Não</segment><segment>20.</segment><segment>Das</segment><segment>atividades</segment><segment>abaixo,</segment><segment>marque</segment><segment>as</segment><segment>que</segment><segment>você</segment><segment>realiza:</segment><segment>(</segment><segment>)</segment><segment>Cozinhar</segment><segment>(</segment><segment>)</segment><segment>Lavar</segment><segment>(</segment><segment>)</segment><segment>Limpar</segment><segment>(</segment><segment>)</segment><segment>Cuidar</segment><segment>de</segment><segment>criança(s)</segment><segment>(</segment><segment>)</segment><segment>Cuidar</segment><segment>de</segment><segment>idoso(s)</segment><segment>(</segment><segment>)</segment><segment>Fazer</segment><segment>compras</segment><segment>21.</segment><segment>Qual</segment><segment>a</segment><segment>sua</segment><segment>jornada</segment><segment>diária</segment><segment>de</segment><segment>trabalho?</segment><segment>a.</segment><segment>Menor</segment><segment>que</segment><segment>8</segment><segment>horas</segment><segment>b.</segment><segment>8</segment><segment>horas</segment><segment>c.</segment><segment>Maior</segment><segment>que</segment><segment>8</segment><segment>horas</segment><segment>e</segment><segment>menor</segment><segment>que</segment><segment>10</segment><segment>horas</segment><segment>d.</segment><segment>Maior</segment><segment>que</segment><segment>10</segment><segment>horas</segment><segment>22.</segment><segment>Você</segment><segment>considera</segment><segment>sua</segment><segment>remuneração</segment><segment>satisfatória?</segment><segment>Se</segment><segment>não,</segment><segment>porquê?</segment><segment>(Caso</segment><segment>se</segment><segment>sinta</segment><segment>confortável,</segment><segment>comente</segment><segment>sobre</segment><segment>o</segment><segment>valor</segment><segment>recebido).</segment><segment>RICRI,13,</segment><segment>n.26</segment><segment>(2026)</segment><segment>21</segment><segment>23.</segment><segment>Como</segment><segment>migrante</segment><segment>se</segment><segment>sente</segment><segment>protegida</segment><segment>pelas</segment><segment>leis</segment><segment>brasileiras?</segment><segment>Se</segment><segment>não,</segment><segment>porquê?</segment><segment>24.</segment><segment>Como</segment><segment>trabalhadora</segment><segment>doméstica</segment><segment>você</segment><segment>se</segment><segment>sente</segment><segment>protegida</segment><segment>pelas</segment><segment>leis</segment><segment>brasileiras?</segment><segment>Se</segment><segment>não,</segment><segment>porquê?</segment><segment>25.</segment><segment>Fale</segment><segment>sobre</segment><segment>a</segment><segment>sua</segment><segment>relação</segment><segment>com</segment><segment>a</segment><segment>família</segment><segment>para</segment><segment>a</segment><segment>qual</segment><segment>presta</segment><segment>serviços.</segment><segment>26.</segment><segment>Você</segment><segment>pretende</segment><segment>retornar</segment><segment>para</segment><segment>o</segment><segment>seu</segment><segment>país</segment><segment>de</segment><segment>origem?</segment><segment>a.</segment><segment>Sim</segment><segment>b.</segment><segment>Não</segment><segment>27.</segment><segment>Você</segment><segment>considera</segment><segment>que</segment><segment>já</segment><segment>sofreu</segment><segment>alguma</segment><segment>violência</segment><segment>no</segment><segment>ambiente</segment><segment>de</segment><segment>trabalho?</segment><segment>(física,</segment><segment>sexual</segment><segment>ou</segment><segment>psicológica).</segment><segment>Sinta-se</segment><segment>a</segment><segment>vontade</segment><segment>para</segment><segment>comentar</segment><segment>sobre</segment><segment>isso.</segment></root>